ތަރުޖަމާ: އިބްރާހީމް ޢަބްދުﷲ
بسم الله، والحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله ، وبعد: ކީރިތި ޤުރްއާނަކީ މުސްލިމުންގެ ދުސްތޫރެވެ. މުސްލިމުންގެ މަގަށް އަލިކަންދޭ ނޫރެވެ. މުސްލިމުންގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ އެ ޤުރްއާނުގައި ﷲ ތަޢާލާ ބާރުއަޅުއްވާފައިވާ ކަންކަމަށް އިސްކަން ދިނުމެވެ. އީމާން ކަމުގެ އަޞްލުތަކާއި، މަތިވެރި ޚުލްޤުތަކާއި، ރިވެތި މުޢާމަލާތާއި، އެނޫންވެސް އަޅުކަމުގެ އަޞްލުތަކާއި މުޢާމަލާތުތަކުގައި ވެސް އެންމެ ފުރަތަމަ ބަލަން ޖެހޭނީ ޤުރްއާނުގައި އިސްކަންދީފައިވަނީ ކޮންކަމަށް ތޯއެވެ.
فضيلة الشيخ الدكتور يوسف القرضاوي – حفظه الله تعالى - ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެހެން ހުރިހައި ކަމަކަށްވުރެ އިސްކަންދީ އެންމެބޮޑަށް ރިޢާޔަތް ކުރަން ޖެހޭކަންކަން ކަނޑައެޅުމުގައި އަހަރެމެން ރުޖޫޢަވާން ޖެހޭ މިންގަނޑަކީ ޤުރްއާނެވެ. އަހަރެމެން ކަމަކަށް އިސްކަންދީ ސަމާލުވާން ޖެހޭނީ ޤުރްއާނުގައި އެކަމަކަށް އިސްކަންދީފައިވާ މިންވަރަށެވެ. ޤުރްއާނުގެ މޫރިތި އާޔަތްތަކުގައި ތަކުރާވެ، އެ ޤުރްއާނުގައިވާ އިލާހީ އަމުރުފުޅުތަކާއި ނަހީތަކުގައި ބާރުއަޅުއްވާފައިވާ، އެކަމެއްގައި ވަޢުދުތަކެއް ނުވަތަ ވަޢީދު އައިސްފައިވާ ކަންކަމަކީ އެހެން ހުރިހައި ކަމަކަށްވުރެ އިސްކުރަން ޖެހޭނެ ކަންކަމެވެ. އަހަރެމެންގެ ފިކުރާއި، ސުލޫކާއި، ކަންކަން މިންކުރުމުގައި އެހެން ހުރިހައި ކަމަކަށްވުރެ ބޮޑަށް އެފަދަކަންކަމަށް އިސްކަން ދޭންވާނެއެވެ.
މިގޮތުން ( ކީރިތި ޤުރްއާނަށް ނަޒަރު ކުރާއިރު) އަހަރެމެން އެންމެ ބޮޑަށް އިސްކަން ދޭންޖެހޭ ކަންތައްތައްކަމުގައިވަނީ ﷲ تعالى އާއި، އެ އިލާހުގެ ނަބިއްޔުއްނާއި ރަސޫލުންނަށާއި، އާޚިރަތްދުވަހަށާއި، ސުވަރުގެ އާއި ނަރަކައިގެ ޘަވާބާއި ޢަޛާބަށް އީމާންވުމެވެ. އަޅުކަމާއި ދީނީ ޝިޢާރުތަކަށް ބަލާނަމަ، ނަމާދު ކުރުމާއި، ޒަކާތް ދިނުމާއި، ރޯދައާއި ޙައްޖާއި، ﷲ ހަނދުމަކުރުމުގެ ގޮތުން ތަސްބީޙު ކިޔުމާއި، އެކަލާނގެއަށް ޙަމްދުކުރުމާއި، ތައުބާވެ ފާފަތައް ފުއްސެވުމަށް އެދުމާއި، ﷲ އަށް ވަކީލު ކުރުމާއި، އެ އިލާހުގެ ރަޙްމަތަށް އުއްމީދު ކުރުމާއި، ޢަޛާބަށް ބިރުވެތިވުމާއި، ނިޢުމަތްތަކަށް ޝުކުރުވެރިވުމާއި މުޞީބާތްތަކާއި ބަލާތަކަށް ކެތްތެރިވުމަކީ އެންމެ އިސްކަމެއް ދޭންޖެހޭ ކަންކަމެވެ. މަތިވެރި އަޚްލާޤާއި ރީތި ސިފަތަކުގެ ތެރެއިން ތެދުވެރިކަމާއި، އަމާނާތްތެރިކަމާއި، ޢިއްފަތްތެރިކަމާއި، ލަދުވެތިކަމާއި، ހިތްތިރިކަމާއި، ދީލަތިކަމާއި، މުއުމިނުންގެ މައްޗަށް ހަރުކަށި ނުވުމާއި ކާފިރުންގެ ކުރިމަތީ ނިކަމެތި ނުވުމާއި، ނިކަމެތީންނަށް އޯގާތެރިވުމާއި، މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމާއި ރަޙިމުގެ ގުޅުން ދެމެހެއްޓުމާއި، އަވަށްޓެރިންނަށް ކަމޭހިތުމާއި، ފަޤީރު މިސްކީނުންނާއި ޔަތީމުންނާއި ދަތުރުވެރިންނަށް އެހީތެރިވުމަކީ އެންމެ ހެޔޮ ސިފަތަކެވެ. އިސްވެބުނެވުނު ހުރިހައި ކަމަކީ ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ އެތައް އާޔަތެއްގައި އެކަންކަމުގެ މައްޗަށް އިލާހީ އިރުޝާދުތައް އައިސްފައިވާ ކަންކަމެވެ.
ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އެކަމަކަށް އަހައްމިއްޔަތުކަން ދީފައިވާ މިންވަރަށްވުރެ ބޮޑަށް އެއްވެސް ކަމަކަށް އަހަރެމެންގެ އަމިއްލަ ނަފުސުތަކުން އެކަން ބޮޑުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. މިސާލެއްގެ ގޮތުން އިސްރާ ގެ ހާދިސާ އަށް ވިސްނަމާތޯއެވެ. ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި އެކަމުގެ ވާހަކަ އައިސްފައިވަނީ އެންމެ އާޔަތެކެވެ.( ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ އެންމެ އާޔަތެއްގައިވެސް ވަކިކަމެއްގެ މައްޗަށް އިޝާރާތްކުރެވިފައިވާނަމަ އެކަމުން ދޭހަވަނީ އެކަމެއްގެ މުހިއްމުކަމެވެ) މިއާއި ޚިލާފަށް މުސްލިމުން ދީނުގެ ދިފާޢުގައި ކުރި ހަނގުރާމަތަކުގެ ވާހަކަ އެތައް ސޫރަތެއްގެ އެތައް އާޔަތެއްގައި ވާރިދުވެފައި ވެއެވެ. (މިކަމުން އަހަރެމެންނަށް އެނގެންޖެހޭ އެއްޗަކީ ދީނުގެ މަގުގައި ޖިހާދު ކުރުމާއި ހަނގުރާމައިގެ ޙުކުމްތައް ދެނެގަތުމަކީ އިސްރާ ގެ ޙާދިސާއަށްވުރެ މުސްލިމުން ދެނެގަތުން މުހިއްމު ކަންތައްތަކެއް ކަމެވެ) މިދެކަމާއި ޚިލާފަށް ކީރިތި ނަބިއްޔުގެ ޢީދު މީލާދަކީ ޤުރްއާނުގައި އެކަމާއި ގުޅޭގޮތުން އެއްވެސް އާޔަތެއް ވާރިދުވެފައިވާ ހާދިސާއެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކީ ސަލާމް ލެއްވި ޢީސާގެ ފާނު އުފަންވުންފަދަ މުޢުޖިޒާތެއް ނޫނެވެ. އެކަމުން ދޭހަވާ އެއްޗަކީ އެ ހާދިސާއަކީ އެކަމާއި ގުޅުވައިގެން މުސްލިމުންގެ ދިރިއުޅުމުގައި ކަންތައްތަކެއް ކުރަންޖެހޭ ހާދިސާއެއް ނޫންކަމެވެ. އެކަމާއި ގުޅުވައިގެން މުސްލިމުންގެ މައްޗަށް ވާޖިބު ނުވަތަ ސުއްނަތް ވެފައިވާ އަޅުކަމެއް ނެތެވެ.
އިސްވެ ބުނެވުނު މިންގަނޑަކީ އަހަރެމެން އޮޅުވާލައިގެން ވާނެ މިންގަނޑެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ ކީރިތި ޤުރްއާނަކީ މި މިއްލަތު ނަގަހައްޓާ ތަނބެވެ. ދީނުގެ އަސްލެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ ޙުކުމްތަކުގެ މަޞްދަރެވެ. މި މަޞްދަރާއި ވިދިގެން އަންނަނީ މާތް ނަބިއްޔު ގެ ސުއްނަތެވެ.
މާތް ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައި ވެއެވެ. (إنَّ هذا القُرْآنَ يَهْدِي للتِي هِيَ أَقْوَمُ) (الإسراء: 9) " ހަމަކަށަވަރުން މި ޤުރްއާން އެންމެ ސީދާ މަގަށް މަގު ދައްކައެވެ" އެހެން އާޔަތެއްގައި ވެއެވެ. (قَدْ جاءَكم مِنَ اللهِ نورٌ وكتابٌ مبينٌ. يَهدِي به اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَه سُبُلَ السلامِ ويُخْرِجُهُم مِّنَ الظلماتِ إلى النورِ بإذنِه ويَهدِيهم إلى صِرَاطٍ مستقيمٍ) (المائدة: 15ـ16) " ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ނޫރަކާއި، ބަޔާން ވެގެންވާ ފޮތެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް އަތުވެއްގެއެވެ. ﷲ، އެކަލާނގެ ރުއްސަވާ މަގަށް ތަބާވީމީހަކަށް ސަލާމަތުގެ މަގުތައް އެފޮތުން ދައްކުވައެވެ. އަދި އެކަލާނގެ އިޛްނަފުޅާއި އެކު އަނދިރިކަމުގެ ތެރެއިން އަލިކަމުގެ ތެރެއަށް އެބައިމީހުން ނެރުއްވައި، އަދި ސީދާވެގެންވާ ތެދުމަގަށް އެބައިމީހުނަށް މަގުދައްތަކެވެ" އަދި النحل ސޫރަތުގެ 89 ވަނަ އާޔަތުގައި ވަނީ (ونزَّلْنا عليكَ الكتابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى للمُسْلِمِينَ) "އަދި ކޮންމެކަމެއް ބަޔާންކޮށްދެއްވާގޮތުގައި، އަދި ހިދާޔަތެއް ކަމުގައި، އަދި ރަޙްމަތެއްކަމުގައި، އަދި މުއުމިނުންނަށް އުފާވެރި ޚަބަރެއްކަމުގައި ތިމަން ﷲ ކަލޭގެ ފާނުގެ މައްޗަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީމެވެ"
މިއާޔަތްތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި ކީރިތި ޤުރްއާނުގައިވަނީ ހުރިހައިކަމެއްގެ އަސްލުތައް ބަޔާން ކުރައްވާފައެވެ. އެއީ ހަރުދަނާ ވަރުގަދަ އަސާސެއްގެ މަތީ މިދީން ޤާއިމު ވުމަށެވެ. މުސްލިމުންގެ ޙަޔާތުގެ ހުރިހައިކަމެއްގެ މައިގަނޑު އުސޫލުތައް ކީރިތި ޤުރްއާނުން އެނގެން އޮންނާނެއެވެ. ސީދާ ގޮތުންނާއި، ވިސްނައިގެން ހޯދޭނެ ގޮތުގައެވެ. މުސްލިމުންގެ ފުރަތަމަ ޚަލީފާގެ ބަސްފުޅެއްގައި ވާފަދައިންނެވެ. " ޖަމަލު ބަންނަ ވާގަނޑު ތިމަންނަގެ އަތުން ގެއްލުނު ކަމުގައި ވިއަސް (އެކަމުގައި ޢަމަލުކުރަންވީގޮތް) ކީރިތި ޤުރްއާނުން ފެންނާނެއެވެ." و الله أعلم
އަސްލު ލިޔުއްވީ: ފަޟީލަތުއްޝައިޚް މުޙައްމަދު ބިން ޞާލިޙުލް ޢުޘައިމީން (ރަޙިމަހު ﷲ)
ތަރުޖަމާ: ނޫރުއްސަލާމް އަބޫބަކުރު
ދެވަނަ ސަބަބު: ކަމެއްގެ ޙުކުމާއި މެދު އައިސްފައިވާ ދަލީލު ލިބިވަޑައިގަތަސް ދަލީލު ގެނެސްދިން ފަރާތަށް އިތުބާރުނުކުރެވުމާއި އަދި އެ ދަލީލު އެއަށްވުރެ ވަރުގަދަ ދަލީލަކާއި ފުށުއަރާކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަތުން:
މި ސަބަބު ގެ މިސާލަކަށް ވެސް އަހަރެމެން ގެންނާނީ ޞަޙާބީންގެ ތެރޭގައި ހިނގާފައިވާ ހާދިސާއެކެވެ. ފާޠިމާ ބިންތު ޤައިސް ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހާ ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަމަނާގެ ފިރިކަލުން ތިންވަނަ ފަހަރަށް އެކަމަނާ ވަރިކުރެއްވުމުން ޢިއްދާގައި އިންނަވަނިކޮށް ފިރިކަލުން އޭނާގެ ވަކީލުގެ އަތަށް ދެއްވައިފައި އެކަމަނާގެ ނަފަގާތް (1) ފޮނުއްވެވިއެވެ. ނަމަވެސް އެކަމަނާ އެޔާއި ހިތްޕުޅާ ހަމަ ނުކުރައްވާ އަދި އެ ހިއްޕެވުމާއި ވެސް ދެކޮޅު ހެއްދެވިއެވެ. ދެން މި މައްސަލަ މާތް ނަބިއްޔާގެ އަރިއަހަށް އުފުލިއްޖެއެވެ. އެހިނދު އެކަލޭގެފާނު ބަޔާންކޮށްދެއްވީ (މިހާލަތުގައި) ފިރިމީހާގެ ފަރާތުން އެކަމަނާއަށް ނަފަގާތެއް ވެސް އަދި އިންނާނެ ތަނެއް ވެސް ދިނުން ލާޒިމުވެގެން ނުވާ ކަމުގައެވެ. (2) އެހެނީ އެކަމަނާ އިންނެވީ ތިން ފަށްވެފައެވެ. ތިންފަށްވެފައިވާ އަންހެނާގެ ޢިއްދާގެ ދުވަސްވަރުގައި އެކަމަނާ ރުޖޫޢަކުރުމުގެ ޙައްޤެއް ފިރިމީހާއަކަށް ނޯންނާނެއެވެ. ވަރިކުރެވިފައިވާ އަނބިމީހާއަށް ޢިއްދާގެ ދުވަސްވަރުގައި ނަފަގާތްދިނުން ފިރިމީހާއަށް ވާޖިބުވަނީ ރުޖޫޢަކުރެވޭ ފަދަ ވަރިއަކުން ވަރިކުރެވިފައިވާ ހާލަތުގައެވެ. މާބަނޑުވެފައިވާ ހާލަތް ފިޔަވައެވެ. އެއީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ މި ބަސްފުޅަށްޓަކައެވެ.
{وَإِن كُنَّ أُوْلَـتِ حَمْلٍ فَأَنفِقُواْ عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} (3)
މާނަ: އަދި (ވަރިކުރެވުނު އަނބީން) މާބަނޑުކަމުގައި ވާ ނަމަ ފަހެ އެކަނބަލުންގެ ބަނޑުގައިވާ ދަރީން ވިހައިފުމަށް ދާންދެން އެކަނބަލުންނަށް ނަފަގާތްދޭށެވެ.
އިސްވެ ބަޔާންކުރެވުނު ފާޠިމާ ބިންތު ޤައިސް ރިވާކުރެއްވި ޙަދީޘް ޢުމަރުގެފާނަށް ދެންނެވުނު ހިނދު އެކަލޭގެފާނު އެޙަދީޘް ރައްދުކުރެއްވިއެވެ. އެހާދިސާ ހިނގައި ދިޔަ ގޮތް އެކަމަނާއަށް ހަނދުމަފުޅުނެތުމުގެ އިޙްތިމާލު (4) އޮތްކަމުގައި ބައްލަވާފައެވެ. އަދި ތިންފަށްވެފައިވާ އަންހެން ކަނބަލުންނަށް ވެސް އެކަނބަލުންގެ ޢިއްދާގެ ދުވަސްވަރުގައި ވެސް ނަފަގާތްދިނުން ފިރީންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކަމުގައި ދެކެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވީ އެކަންތައް ހިނގައިދިޔަ ގޮތް އެކަމަނާ ރަނގަޅަށް ހަނދާންހުރި ކަމެއް ނުވަތަ ނެތްކަމެއް އަހަރެމެންނަށް ޔަޤީން ނުވާއިރު އެކަމަނާގެ ބަހަށްޓަކައި އަހަރެމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ ބަސްފުޅު ދޫކޮށްލާނީ ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ؟ އެބަހީ އެކަމަނާގެ ބަހަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ﷲ ތަޢާލާގެ ވަޙީބަސްފުޅު ތަފްސީރު ކުރެވެން ނެތް ވާހަކައެވެ. (5)
މާނައަކީ ޢުމަރު ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހު އެ ދަލީލު ރިވާވި ގޮތާ މެދު ހިތްޕުޅާ ވެނުލެއްވީއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ފިޔަވައި އެހެން ޞަޙާބީންނަށާއި އަދި ތާބިޢީންނަށް ވެސް، ބައެއް ދަލީލުތައް ރިވާވެފައިވާ ގޮތާ ހިތްޕުޅާ ހަމަ ނުވެވުމުގެ މައްސަލަ ދިމާވި ފަދައިން އޭގެ ފަހުން އައި މީހުންނަށް ވެސް އެ މައްސަލަ ދިމާވިއެވެ. ހަމަ މިފަދައިން އަހަރެމެންގެ މިޒަމާނާ ހަމައަށް ވެސް މިކަން މިހެން ހިނގާފައިވެއެވެ. ކިއެއްހެއްޔެވެ؟ ޤިޔާމަތާ ޖެހެންދެން ވެސް މިކަން ހިނގާނީ މި އުސޫލުންނެވެ. ބައެއް ޢިލްމުވެރިން އެބޭކަލުންނަށް ސައްހަކަމުގައި ދެކެވަޑައިގެން ޙުކުމް ނަންގަވާ ޙަދީޘްފުޅުތައް އަނެއްބައި ޢިލްމުވެރިންނަން ބަލިކަށިކަމުގައި ދެކެވަޑައިގެންނެވޭތީ ދޫކޮށްލައްވާތަން ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތަކުން އަހަރެމެންނަށް ފެންނަނީ ކިހާ ވަރަކަށްހެއްޔެވެ؟ ރިވާވެގެން އައި ގޮތާއި މެދު އިތުބާރުނުކުރެއްވިގެންނެވެ.
މި ފޮތުގެ ކުރީގެ ބައިތައް:
އިޚްތިލާފް ވުމުގެ ސަބަބުތައް (1) ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިޔާލު ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުތަކާއި އެކަމުގައި އަހަރެމެން ދެކޭގޮތް
_______________________________________
(1) ނަފަގާތް: ލާޒިމްވެގެން ދޭންޖެހޭ ޚަރަދު، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި އަނބި ދަރީންނަށް ޚަރަދުކުރުމަކީ ފިރިމީހާގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކަމެކެވެ.
(2) مسلم
(3) سورة الطلاق الآية (6)
(4) އިޙްތިމާލު: ކަމެއް ވެދާނޭ ކަމުގެ ފުރުސަތު
(5) މާތްރަސްކަލާނގެ ވަޙީބަސްފުޅުގައި ވަނީ ޢިއްދާގައި އިންނަ އަންހެނާއަށް ނަފަގާތްދިނުމަށެވެ. އާޔަތުގެ ބޭރުފުށަށް ބަލާއިރު ވަކި ވައްތަރެއްގެ ވަރިއަކުން ވަރިވެފައިވާ އަންހެނެއް ކަމެއް އެނގޭކަށް ނެތެވެ. ނަމަވެސް އެކަމަނާ އެ ރިވާކުރެއްވި ޙަދީޘަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެ އާޔަތް ތަފްސީރުކުރާއިރުގައި ނަފަގާތް ދޭންޖެހޭނީ ރުޖޫޢަކުރެވޭ ފަދަ ވަރިއަކުން ވަރިކުރެވިފައިވާ އަންހެނާ ޢިއްދާގައި އިންނައިރުގައި އެކަނިކަން ދޭހަވެއެވެ.
އަސްލު ލިޔުއްވީ: ފަޟީލަތުއްޝައިޚް މުޙައްމަދު ބިން ޞާލިޙުލް ޢުޘައިމީން (ރަޙިމަހު ﷲ)
ތަރުޖަމާ: ނޫރުއްސަލާމް އަބޫބަކުރު
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِيمِ
ޙަމްދުހުރީ ﷲ އަށެވެ. އަޅަމެން ޙަމްދުކުރަނީ އެކަލާނގެއަށެވެ. އަދި ވާތްގަށް އެދި ފުއްސެވުމަށް ދަންނަވަނީ، އަދިތައުބާވެ ރުޖޫޢަވަނީ ވެސް އެކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށެވެ.
އަޅަމެންގެ ނަފުސުތަކާއި ޢަމަލުތަކުގެ ނުބައިކަމުން ގަދަކީރިތި ވަންތަ ﷲ ތަޢާލާ ގެ ޙަޟްރަތުން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދެމެވެ. ތެދުމަގު އިޚްތިޔާރުކުރުމުގެ ސަބަބުން އެކަލާނގެ މަގުދައްކަވައިފި އަޅަކު ވާވެއްދޭނޭ ފަރާތެއް ނުވެއެވެ. އަދި ކާފަރުކަން އިޚްތިޔާރުކޮށްގަތުމުގެ ސަބަބުން އެކަލާނގެ މަގުފުރައްދަވައިފި އަޅަކަށް ތެދުމަގުދެއްކޭނޭ ފަރާތެއް ނުވެއެވެ.
ބައިވެރިޔަކު ނުވާ އެއްކައުވަންތަ މާތް ﷲ ފިޔަވައި ޙައްޤުވެގެން އަޅުކަމެއް ވެވޭ އެހެން އިލާހަކު ނުވާ ކަމަށާއި މުޙައްމަދުގެފާނީ އެކަލާނގެ އަޅާކަމަށާއި ރަސޫލާކަމަށް އަޅު ހެކިވަމެވެ. އެކަލޭގެފާނަށާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އާލު އަޞްޙާބުންނާއި ތާބިޢީންނަށް ޞަލަވާތް ލެއްވުމަށް ދުޢާކުރަމެވެ. اللهم صلّ على محمد وعلى آله وأصحابه ومن تبعهم بإحسان إلى يوم الدين وسلِّم تسليما كثيرا.
އޭ އީމާންވީ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވުން ހައްޤުވެގެންވާ ގޮތުގައި މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! އަދި މަރުވެއްޖައުމަށް ދާންދެން މުސްލިމުންގެ ގޮތުގައި ދެމިތިބޭށެވެ!
އޭ އީމާންވީ މީހުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން ބިރުވެތިވުން ހައްޤުވެގެންވާ ގޮތުގައި މާތް ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުން ސީދާ ބަހުން ބަސްބުނާށެވެ! އޭރުން އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް އިސްލާޙުކޮށްދެއްވާނެއެވެ. ފާފަތައް ފުއްސަވައިދެއްވާނެއެވެ. ﷲ އަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންތެރިވެއްޖެ މީހާ ބޮޑުވެގެންވާ ކާމިޔާބަކުން ކާމިޔާބު ހޯދައިފިކަން ކަށަވަރެވެ.
ފަހަރެއްގައި މި މައުޟޫޢާއި މެދު ވަރަށް ގިނަ މީހުންގެ ހިތުގައި ސުވާލު އުފެދުން އެކަށީގެންވެއެވެ. އަދި މިއަށް ވުރެ މުހިންމު މައުޟޫތައް ހުއްޓާ މި މައުޟޫ އިޚްތިޔާރުކުރި ސަބަބާއި މެދު ބައެއް މީހުން ސުވާލުކުރުމަކީ ވެސް ދުރުކަމެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް ޙަޤީޤަތުގައި މިއީ ވަކީން ޚާއްސަކޮށް މިޒަމާނުގައި ވަރަށް ގިނަ މީހުންގެ ފިކުރުތައް ހުއްޓިފައިވާ ދިމާއެކެވެ. ހަމައެކަނި ޢާއްމުންނެއް ނޫނެވެ. ދީން ކިޔަވަމުންދާ ބައެއް ދަރިވަރުންވެސް މެއެވެ. ސަބަބަކީ މަޢުލޫމާތު ފެތުރުމުގެ ތަފާތު ވަސީލަތްތަކުގެ ޒަރީޢާއިން ދީނީ ޙުކުމްތައް ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ފެތުރެމުންދާ ދިއުމެވެ. އަދި އެކެއްގެ ބުނުމާއި އަނެކާގެ ބުނުމާއި ދެމެދުގައި ބައެއް ފަހަރަށް ތަފާތުވާ ތަފާތުވުމަކީ އޮޅުންބޮޅުންތަކަށް މަގުފަހިވާ ސަބަބެއްކަމުގައި ވެފައިވުމެވެ. ވަކީން ޚާއްސަކޮށް ފިޤުހީ ޚިލާފުވުންތަކުގެ ސަބަބުތަކާއި ގޮތްތައް ނޭނގޭ ޢާންމުން ގެ ތެރޭގައެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި އަހަރެންގެ ނަޒަރުގައި މުސްލިމުން ކުރެއެތައް ބައެއްގެ ޚިޔާލު ހުއްޓިފައިވާ މި މައުޟޫއަށް އިންސާފުކޮށްލުމީ ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ.
ﷲ ތަބާރަކަ ވަތާޢާލާ މި އުންމަތަށް ދެއްވާފައިވާ ނިޢުމަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެއް ނިޢުމަތަކީ މި ދީނުގެ އަސްލުތަކާއި މަޞްދަރުތަކާމެދު މުސްލިމުންގެ މެދުގައި އެއްވެސް ޚިލާފެއް ޚިޔާލު ތަފާތުވުމެއް ނެތް ކަމެވެ. އަސްލުގައި ޚިލާފުތައް ހުރީ މުސްލިމުންގެ ޙަޤީޤީ އެއްބައިވަންތަކަމަށް ބުރުލެއް ނާރާނެ ފަދަ ކަންކަމުގައެވެ. އެއީ ހަމަ ކޮންމެހެން އެކަން ވާންޖެހޭނޭ ގޮތްވެސް މެއެވެ.
ﷲ ތަޢާލާ ކީރިތި ރަސޫލާ ފޮނުއްވީ ހިދާޔަތާއި ޙައްޤު ދީނާއިގެން ކަމީ މާތް ﷲ ގެ ފޮތާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލު ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމްގެ ސުންނަތުގެ އަލީގައި އެންމެހާ މުސްލިމުން ޔަޤީންކުރާކަމެކެވެ. މިފަދައިން ޤަބޫލުކުރުމުން އެ އިޤުރާރުވެވެނީ އިތުރު ބަޔާނަކަށް ބޭނުންނުވާނޭހާ ސާފުކޮށް އެކަލޭގެފާނު މި ދީން ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައިވާކަމެވެ. އެހެނީ ހިދާޔަތު، އައުމުން ފުރެދުންތައް ފިލައިދެއެވެ. އަދި ޙައްޤު ދީން އައުމުން ހުރިހާ ބާޠިލު ދީންތަކެއް ފިލައިދެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވުނީ ހިދާޔަތާއި ހައްޤު ދީނާއިގެންނެވެ.
ކީރިތި ރަސޫލު ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމްގެ ޒަމާނުގައި މީސްތަކުން ކަމަކާއި މެދު ޚިލާފެއް އުފެދިއްޖެ ނަމަ، ޙުކުމްކުރުމަށްޓަކައި ކީރިތި މާތް ނަބިއްޔާގެ އަރިހަށް ދިއުމުން އެކަލޭގެފާނު އެކަމުގެ ޙުކުމް އިއްވަވައެވެ. އެމީހުންގެ މެދުގައި ޚިލާފު އުފެދުނީ ކީރިތި ޤުރުއާނުން އާޔަތަކާއި މެދުގައި ނަމަވިޔަސް ނުވަތަ ޙުކުމް ބާވާނުލައްވާ އޮތް މައްސަލައަކާއި މެދުގައި ކަމަށް ވިޔަސްވެހެވެ. އެހެން ނަމަ އެހިނދުން ﷲ ތަޢާލާ އެކަންކަމުގެ ޙުކުމްތައް ބާވާލައްވައެވެ. އެހެންވެގެން ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ވަރަށް ގިނަ އާޔަތްތަކުގައި [އެމީހުން ކަލޭގެފާނާއި އެވެނި ކަމަކާއި މެދު ސުވާލުކުރެއޭ] މިފަދައިން އައިސްފައިވެއެވެ. ދެން ﷲ ތަޢާލާ އެ ސުވާލުތަކުގެ ފުރިހަމަ ޖަވާބު ކީރިތި މާތް ނަބިއްޔާއަށް އަންގަވާ، އެ ޙުކުމްތައް މީސްތަކުންނަށް ބަޔާންކުރެއްވުމަށް އަމުރުކުރައްވައެވެ. މީގެ މިސާލަކީ ސޫރަތުލްމާއިދާގެ ހަތަރުވަނަ އާޔަތާއި ސޫރަތުލްބަޤަރާގެ ސަތޭކައައްޑިހަ ނުވައެއް، އަދި ދުއިސައްތަ ސަތާރަ އަދި ދުއިސައްތަ ނަވާރަ ވަނަ އާޔަތާއި ސޫރަތުލްއަންފާލްގެ އެއްވަނަ އާޔަތާއި މިނޫންވެސް މި ފަދަ އާޔަތްތަކެވެ.
ނަމަވެސް ރަސޫލު ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމް ސުވަރުގެވަޑައިގަތުމަށްފަހު އެ ދޮރު މުސްލިމުންނަށް ބަންދުވެގެން ދިއުމާއި އެކު ބައެއް މައްސަލަތަކުގައި މުސްލިމުންގެ މެދުގައި ޚިލާފުތައް އުފެދިފައިވެއެވެ. އެހެނަސް އެއީ ޝަރީޢަތުގެ އަސްލުތަކާއި ތަރަހަތައް މުގުރިގެންދާ ފަދަ ކަންކަމުގައެއް ނޫނެވެ. މި ލިޔުމުގައި އަހަރެން ބަލާނީ އެކަމަށް ދިމާވި ބައެއް ސަބަބުތައް ނަމަވެސް ބަޔާންކޮށްލެވޭތޯއެވެ.
އެއްވެސް ޝައްކެތް ނެތި އަހަރެމެން އެންމެން ވެސް ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި އެބޭފުޅެއްގެ ޢިލްމާއި އަމާނާތްތެރިކަމާއި ދީންވެރިކަމާ މެދު އިތުބާރުލިބިފައިވާ އެއްވެސް ޢިލްމުވެރިއަކު ކީރިތި ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުން ފުރިހަމައަށް ސާފުވާން އޮތް ކަމަކާއި ޤަސްދުގައި ޚިލާފުވެވަޑައެއް ނުގަންނަވާނެއެވެ. އެހެނީ ޢިލްމުވެރިކަމާއި ދީންވެރިކަމުން ސިފަލިބިއްޖެ މީހެއްގެ ޢަމަލުތަކުގެ ހުންގާނަކީ ޙައްޤެވެ. އެމީހެއްގެ ޢަމަލުތަކުގެ ހުންގާނުކަމުގައި ޙައްޤު ގޮތް ހަދައިފި މީހަކަށް މާތް ﷲ ޙައްޤު ގޮތް ތަނަވަސްކޮށްދެއްވާނެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْءَانَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ } (1)
މާނަ: އަދި ހަމަކަށަވަރުން ހަނދާންކުރުމަށްޓަކައި(ޤުރުއާން ދަސްކޮށް އާޔަތްތަކާއި މެދު ފިކުރު ހިންގުމަށްޓަކައި) ތިމަންރަސްކަލާނގެ ޤުރުއާން ފަސޭހަކޮށްދެއްވީމެވެ. ފަހެ ހަނދާންކުރާނޭ (އެ ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތައް ކިޔަވާ ފިކުރުކޮށް މަންފާ ލިބިގަންނާނޭ) މީހަކު އެބަހުރިހެއްޔެވެ؟
އެބަހީ: ޤުރުއާން ދަސްކޮށް އާޔަތްކާއި މެދު ފިކުރު ހިންގާ މަންފާ ލިބިގަންނަ މީހަކަށް އެ ޤުރުއާން ތިމަންރަސްކަލާނގެ ފަސޭހަކޮށްދެއްވީމެވެ.
އެހެން އާޔަތެއްގައިވެއެވެ. {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى } (2)
މާނަ: އަދި ތަޤްވާވެރިވެ އެމީހެއްގެ މުދަލުން ޒަކާތްދީ އަދި އެކަމުގެ ހެޔޮ ޖަޒާ މާތް ﷲ ދެއްވާނެކަން ޔަޤީންކޮށްފި މީހާއަށް ހެޔޮ ކަމުގެ މަގުތައް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ތަނަވަސްކޮށްދެއްވާހުށީމެވެ.
ނަމަވެސް ހަމަ މިފަދަ ޢިލްމުވެރިންގެ ކިބައިން ވެސް ﷲ ތަޢާލާގެ ޙުކުމްފުޅުތައް ބަޔާންކުރެއްވުމަގައި ކުށްކުރެވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމަކެވެ. ﷲ އިންސާނާ ސިފަކުރައްވާ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. {وَخُلِقَ الإِنسَـنُ ضَعِيفاً } (3)
މާނަ: އަދި އިންސާނާ ހެއްދެވިގެންވަނީ ބަލިކަށި އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
ވުމާއެކު އިންސާނާއަކީ ޢިލްމާއި އެނގުމުގައި، އަދި އޭގެ ވަށާޖެހުމާއި ޝާމިލުކަމުގައި ބަލިކަށި އެއްޗެކެވެ. އެހެންވީމާ ބައެއް ކަންކަމުގައި ކޮންމެ އިންސާނެއްގެ ކިބައިންވެސް ކުށްކުރެވުމަކީ އެކަން ނުވެ ނުދާނޭ ގޮތެވެ.
ޙުކުމްތައް ބަޔާންކުރެއްވުމުގައި ޢިލްމުގެ އަހުލުވެރިން، އެއްބޭފުޅަކު އަނެއް ބޭފުޅަކާއި ޚިލާފުވެލެއްވުމުގެ ސަބަބުތައް ގިނަކަމުގައި، އައްސޭރިއެއް ނެތްކަނޑެއް ފަދައެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން ބަލާނީ އެ ބޮޑު މައުޟޫ މައިގަނޑު ހަތް ސަބަބެއްގެ މައްޗަށް ތިލަކޮށްލެވޭތޯއެވެ.
ފުރަތަމަ ސަބަބު: ކަމެއްގެ ޙުކުމާއި މެދުގައި އައިސްފައިވާ ދަލީލު ލިބިވަޑައި ނުގަތުން.
މި ސަބަބަކީ ޞަޙާބީންގެ ފަހުން އައި މީހުންނަށް އެކަނި ޚާއްސަވީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. އެއާޚިލާފަށް މިއީ ޞަޙާބީން ގެ ފަހުގެ ޖީލުތަކެކޭ އެއްފަދައިން ޞަޙާބީން ވެސް އޭގައި ޝާމިލުވާ ސަބެބެކެވެ.
މިސާލު އެކެއް:
ޞަޙީޙުލްބުޚާރީގައްޔާއި އަދި އެނޫންވެސް ހަދީޘް ފޮތްފޮތުގައި ރިވާވެގެންވެއެވެ. އަމީރުލްމުއުމިނީން ޢުމަރުބުނުލްޚައްޠާބު ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހު ޝާމުކަރައަށް ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ މަގުމަތީގައި ޠާޢޫނުގެ ވަބާ ޝާމްކަރައިގައި ފެތުރިގެން އުޅޭ ޚަބަރު އެކަލޭގެފާނަށް އެރުވުނެވެ. އެހިނދު އެކަލޭގެފާނު ގާފިލާ މަޑުޖައްސަވާލެއްވުމަށްފަހު ޞަޙާބީންނާއި މަޝްވަރާކުރެއްވިއެވެ. އެބޭކަލުން އެކަމާއި މެދު ދެ ވިސްނުންފުޅެއްގެ މައްޗަށް ޚިޔާލު ތަފާތުވިއެވެ. މި މަޝްވަރާގެ ތެރޭގައި އެބޭކަލުން ތިއްބަވަނިކޮށް ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބިން ޢައުފު އެކަލޭގެފާނުގެ އަމިއްލަ ބޭނުންފުޅެއްގައި ގާފިލާއާ ތަންކޮޅެއް ދުރުގައި އުޅުއްވުމަށްފަހު އެތަނަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަކަމާއި މެދު ތިމަން ކަލޭގެފާނަށް އެނގޭ އެއްޗެއް އެބަ އޮތެވެ. ރަސޫލު ﷲ ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމް ޙަދީޘްކުރައްވާ އަޑު ތިމަންކަލޭގެފާނު އެއްސެވީމެވެ. ޠާޢޫނުގެ ވަބާ ރަށެއްގައި ފެތުރިފައިވާ ޚަބަރު ތިޔަބައިމީހުން އަހައިފި ނަމައީ އެރަށަކަށް ތިޔަބައިމީހުން ނާރާށެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުން ތިބި ތަނެއްގައި އެވަބާ ފެތުރުނު ނަމައީ އެޔަށް ފިލުމަށްޓަކައި ތިޔަބައިމީހުން އެރަށަކުން ނުފައިބާށެވެ. (4)
ވިސްނާށެވެ. މުހާޖިރީންނާއި އަންޞާރުންގެ ތެރެއިން ބޮޑެތި ބޮޑެތި ޞާޙާބީންނަށް މި ޙަދީޘްގެ ޚަބަރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބިން ޢައުފް ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހު ދެއްވުމުގެކުރީގައި އެވަނީ ވަންހަނާވެގެންނެވެ.
މިސާލު ދޭއް:
ސޫރަތުއްޠަލާޤް ގެ ހަތަރު ވަނަ އާޔަތުގައި މާބަނޑު އަންހެނާގެ ޢިއްދާއަކީ ބަނޑުގައިވާ ދަރިފުޅު ވިހެއުން ކަމުގައި އަންގަވާފައިވެއެވެ. އަދި ސޫރަތުލްބަޤަރާގެ ދުއިސައްތަ ތިރީސް ހަތަރު ވަނަ އާޔަތުގައި ފިރިމަރުވެފައިވާ އަންހެނާގެ ޢިއްދާއަކީ ހަތަރު މަހާއި ދިހަ ދުވަސް ކަމުގައި އަންގަވާފައިވެއެވެ.
މި ދެ އާޔަތުގެ ދޭހައިގައި ޢަލީ ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހު އާއި ޢަބްދު ﷲ ބިން ޢައްބާސް ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހުމާ އާ މި ދެ ބޭކަލުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ފިރި މަރުވެފައިވާ މާބަނޑު އަންހެނާގެ ޢިއްދާއަކީ ދެ ޢިއްދައިގެ ތެރެއިން އެމީހެއް ނިސްބަތުގައި ދިގު ޢިއްދާއެކެވެ. މާނައަކީ ހަތަރު މަހާއި ދިހަ ދުވަސް ހަމަވާއިރު ބަނޑުގައިވާ ދަރިފުޅު ނުވިހާ ކަމުގައި ވަނީ ނަމަ ވިހަންދެން ޢިއްދާގައި އިންނަންޖެހޭނެއެވެ. އަދި މާބަނޑުގައި އޮތް ދަރި ވިހޭއިރު ޢިއްދާގައި އިންނަތާ ހަތަރު މަހާއި ދިހަ ދުވަސް ނުވާ ނަމަ އަދި ދަރިފުޅު ވިހޭ ކަމުގައި ވިޔަސް ހަތަރު މަހާއި ދިހަ ދުވަސް ހަމަވަންދެން ޢިއްދާގައި އިންނަން ޖެހޭނެއެވެ.
ނަމަވެސް ކީރިތި ރަސޫލު ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމްގެ ސުންނަތުގައި މި ދެ ޙުކުމް އެއްފަހަރާ ދިމާވާ ހާލަތުގައި (މާބަނޑުވެފައިވާ އަންހެނެއްގެ ފިރި މަރުވާ ހާލަތުގައި) ކަން ކުރަންވާ ގޮތް ސާބިތުވެގެންވެއެވެ. ސަބީޢަތުލްއަސްލަމިއްޔާ ރަޟިޔަ ﷲ ޢަންހާ ގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަމަނާގެ ފިރިކަލުން އަވަހާރަވިތާ މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ދަރިފުޅު ވިހައިފިއެވެ. އެފަހުގައި ރަސޫލު ﷲ ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމް އެކަމަނާއަށް ކައިވެނިކުރުމުގެ އިޒުނަފުޅު ދެއްވިއެވެ. (5) މި ޙަދީޘުން އެނގޭ ގޮތުގައި ފިރިމަރުވެފައިވާ އަންހެނާގެ ޢިއްދާ ކަމުގައި އަލްބަޤަރާ ސޫރަތުގެ ދުއިސައްތަ ތިރީސް ހަތަރުވަނަ އާޔަތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ހަތަރުމަހާއި ދިހަ ދުވަހުގެ ޢިއްދާއަކީ ފިރިމަރުވިއިރު ރަޙިމު ހުސްކޮށް ހުރި އަންހެނާއަށް ޚާއްސަ ޢިއްދާއެކެވެ. އަދި ހުރިހާ ހާލަތެއްގައިވެސް މާބަނޑު އަންހެނާގެ ޢިއްދާއަކީ ވިހެއުމެވެ. އެއްވެސް ޝައްކެތް ނެތް ގޮތުގައި އޭގެ ދެކަލުންނަށް މި ޙަދީޘް ލިބިވަޑައިގެންފައި ނުވަނީއެވެ. އެހެންނޫންނަމަ އެ ދެއާޔަތް މާނަކުރެއްވުމުގައި މި ޙަދީޘަށް ރިޢާޔަތްކުރައްވާނެ ކަމީ ޝައްކެތް އޮތްކަމެއް ނޫނެވެ.
(ނުނިމޭ)
__________________________________________
(1) سورة القمر الآية (17)
(2) سورة الليل الآية (5-7)
(3) سورة النساء الآية (28)
(4) البخاري ومسلم
(5) البخاري ومسلم
ލިޔުއްވީ: أ.د. صلاح الدين سلطان
ތަރުޖަމާ: ޝިފްޒާން އަޙްމަދު
ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ނަބިއްޔާއަށް ތަބާވުމުގައި އަޞްލަކީ އަޅުކަމުގައި ވަސީލަތްތަކާއި މަޤުޞަދުގައިމެ، އެކަލޭގެފާނަށް ތަބާވުމެވެ. އެހެންނަމަވެސް މުޢާމަލާތުގައި އެދެވިގެންވަނީ މަޤުޞަދުތަކުގައި ތަބާވުމެވެ. ވަސީލަތުގައި ތަބާވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ.
އަޅުކަމުގއި އަޞްލަކީ މަޤުޞަދުތަކާއި ވަސީލަތްތަކުގައިވެސް ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ކީރިތި ރަސޫލާއަށް ތަބާވުމެވެ. އަހަރުމެން ވުޟޫއުކުރާނީ އެކަލޭގެފާނު ކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ. ނަމާދުކުރާނީ އެކަލޭގެފާނު ކުރެއްވި ގޮތަށެވެ. ރޯދަ ބާޠިލުކުރާ ކަންތަކުން ދުރެވެ، ތިބޭނީ އެކަލޭގެފާނު އެންގެވި ފަދައިންނެވެ. ނަބިއްޔާ ޒަކާތް ދެއްވި މިންވަރަށް ނުވަތަ ޒަކާތުގައި ނެރުމަށް އަމުރުކުރެއްވި މިންވަރަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ މުދަލުން ޒަކާތް ދޭނަމުއެވެ. ޙައްޖުގައި ކަންކުރާނީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަންނަނިވި ބަސްފުޅުގައި އެވާ ފަދައިންނެވެ. "خذوا عني مناسككم " –رواه مسلم- މާނައީ: ޙައްޖުގެ މަނާސިކުތައް ތިޔަބައިމީހުން ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ލިބިގަންނާށެވެ. އެހެންކަމުން ބައެއް ޖާހިލުން ދަޢުވާކުރާ ފަދައިން ޙައްޖުގެ ވަގުތު ބަދަލުކުރުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. ކައްފާރާގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ ކަންކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ހުއްދައެއްވެސް ނޯންނާނެއެވެ. އެފަދަ ކަންކަމުގައި ތަބާވުން ފިޔަވައި އިތުރު ގޮތެއް ނޯންނާނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް އަޅުކަމުގެ ތެރެއިން އިސްތިސްނާއީ ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި ވަސީލަތް ފިޔަވައި މަޤުޞަދަށް ތަބާވުން ހުއްދަވެގެންވެއެވެ. މިސާލުތަކެއް:
ހ- ދަތް އުގުޅުމުގައި ބުރުސް ބޭނުންކުރުން:
ޝައްކު ނުކުރާށެވެ. ދަތް އުގުޅުމުގައި އެންމެ މޮޅު އިތުރުވެގެންވާ ގޮތަކީ ސިވާކު ދަނޑި ބޭނުންކުރުމެވެ. އެއީ ރަސޫލާއަށް ތަބާވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ބުރުސް ބޭނުންކޮށްގެން މުސްލިމަކު ދަތް އުގުޅައިފިނަމަ، މިއަޅުކަމުގެ މަޤުޞަދު އޭނާ ޙާޞިލުކޮށްފިއެވެ. އެއީ އަގަ ސާފުތާހިރުކުރުމެވެ. އެކަމުގެ ސަބަބުން އެހެން މީހުންނަށް އުދަގޫ ނުވުމާއި، ތިމާއަށް ގެއްލުން ދޭ ޖަރާސީމްތަކުން ސަލާމަތްވެއެވެ. އެކަމުގައިވެސް މާތްﷲއަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ތަބާވުމުގެ ހިތު ނިޔަތް އޮންނަންޖެހެއެވެ. އެހެންކަމުން އިމާމް ނަވަވީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "وبأي شيء استاك بما يزيل التغير أجزأه ولو بخرقة خشنة؛ لأنه به يحصل المقصود" މާނައީ: ދަތް އުގުޅުމުގައި ކިލަނބުވުން ފިލުވާލާ ކޮންމެ އެއްޗެއް ބޭނުންކުރިއަސް އެއިން އެއަޅުކަން ޙާޞިލުވާނެއެވެ. ހަރު ފޮތިކޮޅެއް ބޭނުންކުރި ކަމުގައިވީނަމަވެސްއެވެ. އެހެނީ އެއިންވެސް މަޤުޞަދު ޙާޞިލުވެއެވެ. އިމާމް إبن قدامة المقدسي މިކަން އިތުރަށް ޔަޤީން ކޮށްދެއްވަމުން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "وإذا استاك بأصبعه أو خرقة فقد قيل لا يصيب السنة؛ لأن الشرع لم يرد به، والصحيح أنه يصيب السنة بقدر ما يحصل من الإنقاء". މާނައަކީ: ޝަރީޢަތުގައި ވާރިދުވެފައި ނުވާތީ، އަތުގެ އިގިލިތަކުން ނުވަތަ ހަރު ފޮތިކޮޅަކުން ދަތް އުގުޅުމުން ސުންނަތް ޙާޞިލުނުވާނެކަމަށް ބަޔަކު ބުނެފާނެއެވެ. ރަނގަޅުގޮތަކީ ލިބިގަނެވޭ ސާފުކަމެއްގެ މައްޗަށް ބަލައި އެގޮތުންވެސް ސުންނަތް ޙާޞިލުވުމެވެ.
މިއީ ޝާފިޢީ މަޛުހަބުގެ އިމާމެއްކަމުގައިވާ އިމާމް ނަވަވީއާއި ޙަންބަލީ މަޛުހަބުގައި އިމާމެއްކަމުގައިވާ އިމާމް އިބްނު ޤުދާމާ މިވިދާޅުވަނީ، ދަތްއުގުޅުމުގެ މަޤުޞަދުކަމުގައިވާ "އަނގަ ސާފު ތާހިރުވުން" ވަސީލަތްކަމުގައިވާ "ސިވާކު"އާ ނުލައި ޙާޞިލުވުމުން، އެއަޅުކަން ނުވަތަ ސުންނަތް ޙާޞިލުވާނެކަމުގައެވެ.
ށ- ފިޠުރު ޒަކާތް:
ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ނަބިއްޔާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައިވާ ގޮތުގައި ފިޠުރު ޒަކާތަށް މައިގަނޑު ދެ މަޤުޞަދެއްވެއެވެ. އެއީ ރޯދަވެރިންގެ ނަފްސުތައް ތާހިރުކުރުމާއި ނިކަމެތީންނަށް އެހީތެރިވެ، ކާނެ އެތިކޮޅު ފޯރުކޮށްދިނުމެވެ. އެހެންކަމުން އެކަލޭގެފާނު އެންގެވީ ކަނދުރުގެ ތެރެއިން ޞާޢެއްގެ މިންވަރު ޒަކާތުގެ ގޮތުގައި ފަޤީރުންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމެވެ. އެހެންނަމަވެސް އިސްލާމީ ފިޤުހުގައި މިކަމުގައި ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ ފަޤީރުމީހާގެ މުހުތާދުތަކަށެވެ. އެހެންކަމުން ޙަނަފީ މަޛުހަބުގެ ދަންނަބޭކަލުންގެ އަރިހުގައި ނަޤުދު ފައިސާއިން އެޒަކާތް ނެރުމުގައި އެއްވެސް މައްސަލައެއްނެތެވެ. އެއީ ޢީދު ދުވަހުގައި ސަލާން ޖެހުމުގެ ނިކަމެތިކަމުން މިންޖުކުރުމަށާއި އެމީހުންނަށް ލިބޭ ފައިދާ އެގޮތުން މާ ބޮޑުވާނެ ތީއެވެ.
ފަހަރުގައި އެމީހުންނަށް ދިރިއުޅުމުގެ ޚަރަދުތަކުގެ ތެރެއިން ކެއުން ފިޔަވައި ކަމަކަށް ބޭނުންޖެހިފައިވާ މިންވަރު ބޮޑު ވެދާނެއެވެ. ބޭސްފަރުޔާއަށް ނުވަތަ ތަޢުލީމުގެ ޚަރަދަށް ނުވަތަ ދިރިއުޅޭތަނުގެ އަގުދެއްކުމަށް ބޮޑަށް ބޭނުންވެދާނެއެވެ. އަދިވެސް ބައެއް އިސްލާމީ ޤައުމުތަކުގައި ފުށާއި ހަނޑޫ ފަދަ ކާޑުގެ ބާވަތްތައް ގަތުމަށްފަހު ފަޤީރުންނަށް ދެމުންގެންދެއެވެ. ދެން އެފަޤީރުން ނުކުމެ، އެއްކަލަ ހަނޑޫ ވިޔަފާރިވެރިން ދެގުނަ އަގުހެޔޮކޮށް ވިއްކަންޖެހެއެވެ. އެއީ ބޭނުންވާ ތަކެތި ހޯދުމަށެވެ. އެއިރުން ޒަކާތްވެގެންދަނީ ވިޔަފާރިވެރިންކުރެ އަނިޔާވެރި ދަހިވެތި މީހުންނަށް ކާންދެވޭ އެއްޗަކަށެވެ.
އެހެންކަމުން ފިޠުރު ޒަކާތުގެ ގޮތުގައި ނަގުދު ފައިސާ ނެރުމަކީ މިހާރު މައްސަލައެއްނޫނެވެ. މިކަމުން އެގެނީ މަޤުޞަދުތަކުގެ މައްޗަށް ކުރާ އިޖުތިހާދު ޞައްޙަވެގެންވުމެވެ. އެއީ ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ރަސޫލާ ބޭނުންކުރެއްވި ވަސީލަތް ދޫކޮށްލުމާ އެކުގަވެސްމެއެވެ.
ނ- ތަރާވީޙު ނަމާދުގެ ރަކުޢަތްތައް އިތުރުކުރެއްވުން:
ތަރާވީޙު ނަމާދަކީ އެކަނި ކުރާ ނަމާދަކަށްވުމުގެ ބަދަލުގައި އެއީ ޖަމާޢަތުގައި ކުރާ ނަމާދެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅުއްވުމުން، ޞަޙާބިއްޔަ ބޭކަލުންގެ އިޖުތިހާދުތަކަށް ނިމުމެއް އައީ އެއްނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަށް ރަކުޢަތުގެ ބަދަލުގައި ޢުމަރުގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި 20 ރަކުޢަތް ހަމަޖެއްސެވޫއެވެ. އަދި ޢުޘްމާނުގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި 36 ރަކުޢަތްކަމުގައި ހަމަޖެއްސެވީއެވެ. އަދި ޖެހިގެން އައި ޒަމާންތަކުގައި ސާޅީހުން މައްޗަށް ރަކުޢަތުގެ ޢަދަދު އުފުލުނުކަމަށް ބުނެވެއެވެ.
އެގޮތަށް އެކަން ހަމަޖެއްސެވީ ވަރަށް މުހިއްމު މަޤުޞަދެއް ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ބޭނުމުގައެވެ. އެއީ ރަމަޟާން މަހުގެ ރޭތައް އިޙުޔާކުރުމުގައި ޤުރުއާން ކިޔަވާ މިންވަރު އިތުރު ކުރެއްވުމެވެ. އަދި މިއީ ޞަޙާބީންގެ ޙާޟިރުގައި ނިމިދިޔަ ކަމެކެވެ. އެއިން ބޭކަލަކު މިއީ ބިދުޢަތްކަމުގައި ވިދާޅުވިކަމެއް އަޅުގަނޑަށް އެގިފައެއްނެތެވެ.
ރ- ހުކުރު ނަމާދުގެ ކުރިން ގޮވާ ދެވަނަ ބަންގިއެއް އިތުރުކުރެއްވުން:
ބަންގީގެ މަޤުޞަދަކީ ނަމާދު ވަގުތު އައިސް ޖެހިއްޖެކަން މީސްތަކުންނަށް އަންގައިދިނުމެވެ. އެހެންކަމުން ޢިމާރާތްތައް ގިނަވެ، މީސްތަކުންނާ ހަމައަށް ބަންގި ފޯރުން ދަތިވުމުން، އިތުރު ބަންގިއެއް އިތުރުކުރެއްވުމަކީ މައްސަލައެއްކަމަކަށް ޞަޙާބިއްޔަ ބޭކަލުން ދެކެވަޑައިނުގަންނަވައެވެ. އެބަންގީގެ ބޭނުމަކީ ނަމާދު ވަގުތު ގާތްވެއްޖެކަން އެންގުމެވެ. މިހާރު އަޞްލަކީ އެއް ބަންގީގެ މައްޗަށް ފުއްދައިލުމެވެ. އެއީ އަޑު ގަދަކުރާއާއި ގަނޑިތައް ޢާންމުވެފައިވާތީއެވެ.
ޡާހިރުގެ އަހުލުވެރިންނާއި މާނައިގެ އަހުލުވެރިން
ބ- ބަނޫ ޤުރައިޡާގެ ކޯއްޓޭގައި ކުރެއްވުމަށް އަމުރުކުރެއްވި ނަމާދު:
ދަލާލަތުގައާއި ޘާބިތުވުމުގައި ޤަޠުޢީ ޝައްކެއް ވަހުމެއް ނެތް އަމުރުފުޅެއް ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު މާތް ރަސޭލާ އެކަލޭގެފާނުގެ ޞަޙާބީންނަށް ކުރެއްވިއެވެ. "لا يصلين أحدكم العصر إلا في بني قريظة" މާނައީ: ތިޔަބައިމީހުންކުރެ އެއްވެސް ބަޔަކު ބަނޫޤުރައިޡާގެ ކޯއްޓޭގައި މެނުވީ ޢަޞްރު ނަމާދުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ. މިޤަޠުޢީ ނައްޞާމެދުގައި އިޖުތިހާދުކުރެއްވުމުން މާތް ޞަޙާބީން މަނާވެވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. އޭގެތެރެއިން އެއްބައި ބޭކަލުން ދަތުރުގެ މަތީގައި ނަމާދުކުރައްވާފިއެވެ. އެއީ އެބޭކަލުން ޤަބޫލުކުރެއްވި ގޮތުގައި ޙަދީސްގެ މުރާދަކީ ބޭރުފުށުގެ މާނައެއްނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޙަދީސްގެ މަޤުޞަދަކީ އަވަހަށް ބަނޫޤުރައިޡާގެ ކޯއްޓޭއަށް ވަޑައިގަތުމަށް ބާރު އެޅުއްވުމެވެ. އެބޭކަލުން ނަމާދުކުރެއްވިއިރު، އަނެއްބައި ބޭކަލުން ޙަދީސްގެ ބޭރުފުށުގެ މާނައިގައި ހިއްޕެވީއެވެ. އަދި ނަމާދު ކޯއްޓޭއަށް ވަޑައިގެންނެވެންދެން ފަސްކުރެއްވީއެވެ. ނަމާދުގެ ވަޤުތު ފަހަނައަޅައި ދިއުމާއެކުވެސްމެއެވެ. ޞަޙާބީންގެ މަތިވެރި ފިޤުހާއި އެބޭކަލުންގެ ރިވެތި އަޚުލާޤުގެ ސަބަބުން އެއްޖަމާޢަތެއްގެ ބޭކަލުން އަނެއްޖަމާޢަތެއްގެ ބޭކަލުންނާ ދެކޮޅު ހައްދަވައި ޖަދަލު ނުކުރައްވައެވެ. އެބޭކަލުން ފަރުޢީ މައްސަލައެއްގެ ސަބަބުން މައިގަނޑު ލަނޑުދަނޑިމަތިން ހަނދުމަ ނައްތަވައި ނުލައްވައެވެ. ނަބިއްޔާ މިދެޖަމާޢަތުގެ ބޭކަލުން ކަންކުރެއްވި ގޮތްވެސް ރަނގަޅުކަމުގައި ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ. އެއީ މަޤާޞިދުގެ މަދުރަސާއާއި ޡާހިރުގެ މަދުރަސާއެވެ. އިމާމް އިބްނުޤައްޔިމު މިޙާދިސާ ދިރާސާކުރެއްވުމަށްފަހު އެކަލޭގެފާނުގެ إعلام الموقعين عن رب العالمين ނަމަކަށް ކިޔުނު ފޮތުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "أما الذين صلوا في الطريق فهم سلف أهل المعاني والقياس، وأما الذين صلوا في بني قريظة فهم سلف أهل الظاهر". މާނައީ: ދަތުރުގެ މަތީގައި ނަމާދުކުރެއްވި ބޭފުޅުންނަކީ މާނައާއި ޤިޔާސްގެ އަހުލުވެރިންގެ ކާބަފައިންނެވެ. ބަނޫޤުރައިޡާގެ ކޯއްޓޭގައި ނަމާދުކުރި މީހުންނަކީ ޡާރިހުގެ އަހުލުވެރިންގެ ކާބަފައިންނެވެ.
އަޅުގަނޑަށް ޔަޤީންވާ ގޮތުގައި ދީނީ އެކި ޖަމާޢަތްތަކާއި ފިކުރުތައް މިއަދުވަނީ މިމަންހަޖަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ބޭނުންޖެހިގެނެވެ.
އެހެންކަމުން އަޅުކަމުގައި އަޞްލަކީ މަޤާޞިދުގައާއި ވަސީލަތްތަކުގައިމެ ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ކީރިތި ރަސޫލުﷲއަށް ތަބާވުމެވެ.
(ނުނިމޭ)
މިލިޔުމަކީ އުސްތާޛުއް ދުކުތޫރު ޞަލާޙުއްދީން ސުލްޠާން ލިޔުއްވާ الضوابط المنهجية لاتباع الرسول صلى الله عليه وسلم މިލިޔުމުން ނަގާފައިވާ ބައެކެވެ. މިފާލަމަށް ފިއްތަވައިލެއްވުމުން މިލިޔުން ޝައިޚުގެ ރަސްމީ ސައިޓުން ވިދާޅުވެވޭނެއެވެ.
ކޮންމެ ޤައުމެއްގައިވެސް އެޤައުމެއްގެ އަގުކުރުންތަކާއި ޚާއްޞަ ޤަބޫލުކުރުންތައް އެބަހުއްޓެވެ. އަދި ޚާއްޞަކޮށް މުޢާމަލާތުގެ ކަންކަމުގައި ގެންގުޅޭ ޢުރުފީ އުޞޫލުތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. އެގޮތުން އަޅުގަނޑުމެން ދިވެހިންގެ މެދުގައިވެސް މިދެންނެވި ފަދަ ޢުރުފީ އުޞޫލުތަކެއް ހުންނާނެއެވެ. އަދި މުޢާމަލާތުގައި ހިފަހައްޓާ އަދަބުތަކެއްވެސް ހުންނާނެއެވެ. ސިޔާސީ އިޤުތިޞާދީ އަދި އިޖުތިމާޢީ މައިދާންތަކުގައި ހިފަހައްޓާ ހަމަތަކަކާއި އުޞޫލުތަކެކެވެ. މިއިން ކޮންމެ ކަމަކީވެސް އިސްލާމީ ފިޤުހުގެ ނަޒަރަކުން ބަލައި ދިރާސާކޮށް ޙުކުމް ނެރެންޖެހޭ ކަންކަމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މިމަޒުމޫނުގެ މައިގަނޑު މަޤުޞަދަކީ އެފަދައިން އެކަންކުރާނެ މިންގަނޑުތަކެއް ނެރެ ދިނުމަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ނުވަތަ އެކަމަށް މަގެއް ކޮށައިދިނުމެވެ.
ޙުކުމްތައް ބައިކުރުން އެންމެ އަސާސީ ފެށުން:
ދީނުގެ އެންމެހއި ޙުކުމްތަކަކީ އެއްދަރަޖައެއްގެ ޙުކުމްތަކެއް ނޫނެވެ. އެޙުކުމްތަކަކީ އެކި ދަރަޖައިގެ ޙުކުމްތަކެކެވެ. އެގޮތުން ސާބިތު ބަދަލުވުމުގެ ފުރުޞަތެއްނެތް ޙުކުމަތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. އެއީ ސާފު ޞަރީޙަ ނައްޞަކުން ނެގިފައިވާ ޤަޠުޢީ ޙުކުމްތަކެވެ. މިފަދަ ޙުކުމްތަކަށް ސަވާބިތޭ ކިޔެއެވެ. ޢަޤީދާއާއި އަޅުކަމާއި ގުޅުންހުރި ޙުކުމްތަކަކީ މިފަދަ ޤަޠުޢީ ޙުކުމްތަކެކެވެ. އަދި ސާފު ބަހުން ޙަރާމް ޙަލާލުގެ ކަންކަމުގައި ވާރިދުވެފައިވާ ނައްޞުތަކުން ނެގޭ ޙުކުމްތަކަކީ މިބާވަތުގެ ޙުކުމްތަކެކެވެ. އޭގެ މިސާލަކީ ރިބާއާއި ޒިނޭ ޙަރާމްވުމެވެ. އަދި މިފަދަ ޙުކުމްތަކުގެ ތެރޭގައި މުޢާމަލާތުގެ ޙުކުމްތައްވެސް އެބަހުއްޓެވެ. އެއީ ބައެއްކަހަލަ ތަކެތިވިއްކުން ޙަރާމްވުން ފަދަ ޙުކުމްތަކެވެ. (މިބާވަތުގެ ބައެއް ޙުކުމްތަކުގައިވެސް ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިލާފު އެބަހުއްޓެވެ.)
އިސްވެ މިދެންނެވި ޙުކުމްތަކުގެތެރެއިން ބައެއް ޙުކުމްތަކުގައި، ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިލާފުތައް ހުރީ އެއްބައި ބޭކަލުންގެ އަރިހުގައި ނައްޞު ޞައްޙަވުމާއި ނުވުމުގެ މައްޗަށެވެ. ނުވަތަ ޞައްޙަވުމާއެކު، ނައްޞުން ދެމާނައެއް ދޭހަވުމެވެ. ދެމާނައެއް ދޭހަނުވާނެ ހަމައެކަނި ގޮތަކީ ނައްޞުގެ ބޭރުފުށުގެ މާނަ ހުރިހައި ބޭފުޅުން ނެންގެވުމެވެ. އެއިރުން އޮންނާނީ ހަމައެކަނި ޡާހިރީ މަޛުހަބެވެ.
އިސްވެދިޔަ މަޢުލޫމާތުތަކުން އަޅުގަނޑަށް ދޭހަވަނީ ބަދަލުނުވާނެކަމަށް ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ޙުކުމްތައްވެސް ބައިތަކަކަށް ބެހިގެންވާކަމެވެ. އެއީ އެމައްސަލަތަކުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ހުރި މައްސަލަތަކާއި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ނެތް މައްސަލަތަކެވެ. ހަމައެފަދައިން ޚިޔާލުތަފާތުވުން ހުރި މައްސަލަތައް ބެހިގެންވަނީ މުޢުތަބަރު ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކާއި މުޢުތަބަރުކަމެއްނެތް ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކަށެވެ.
ޙުކުމްތަކުގެ ދެވަނަ ބާވަތުގެ ޙުކުމްތަކަކީ ޞަރީޙަ ނައްޞެއްނެތުމުން އެކަމުގެ ޙުކުމް އިސްލާމްދީނުގެ ފިޤުހީ ޤާޢިދާތަކާއި، ޞަރީޙަކަމެއްނެތް ދަލީލުތަކުން ނެރެވޭ ޙުކުމްތަކެވެ. މިފަދަ ޙުކުމްތައް ނެރުމުގައި ޢުރުފަށް ކޮންމެވެސް މިންވަރެއްގެ ބާރުވެރިކަމެއް ލިބިފައިވެއެވެ. އަދި މިޙުކުމްތަކަކީ ވާޤިޢު، ނުވަތަ ޒަމާނާއި ތަނުގެ ޙާލަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބަދަލުގެނެވިދާނެ ޙުކުމްތަކެވެ. މިފަދަ ޙުކުމްތަކުގެ ތެރޭގައި ހުންނާނީ މުޢާމަލާތުގެ ޙުކުމްތަކެވެ. އެއީ ސިޔާސީ އަދި އިޤުތިޞާދީ މުޢާމަލާތްތަކެވެ. އަދި އަދަބުތަކުގެ ތެރެއިން ޙައްދު ކަނޑައެޅިފައިނުވާ ކުށްތަކަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމުންފަދަ ކަންކަމެވެ. އަދި އިހުގައި ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވުނު ކީރިތި ރަސޫލުﷲގެ ޒަމާނުގައި ހިގައިފައިނުވާ އައުކަންކަމުގެ ޙުކުމްތަކަކީވެސް މިޒާތުގެ ޙުކުމްތަކެވެ. އިސްލަމީ ޝަރީޢަތުގެ މުރޫނަތްތެރިކަން ނުވަތަ ވިލުންތެރިކަން ފެންނަނީ މިބާވަތުގެ މައްސަކަތަކާ މުޢާމަލާތްކުރުމުގެ މިންގަނޑުތައް ހުރި ގޮތުންނެވެ. މިފަދަ ޙުކުމްތަކަށް ބަދަލުވާ ޙުކުމްތައް ނުވަތަ މުތަޣައްޔިރާތޭ ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެއެވެ.
ޙުކުމްތަކާ މުޢާމަލާތްކުރާނެ ގޮތް އެނގުން:
ޙުކުމްތަކާ މުޢާމަލާތްކުރާނީ ކިހިނަކުންކަން އެނގުމަކީ ވަރަށް މުހިއްމު ބޭނުންތެރިކަމެކެވެ. ކުރިން ބަޔާންކުރި ފަދައިން ހުރިހާ ޙުކުމްތަކަކީ އެއްދަރަޖައެއްގެ ޙުކުމްތަކެއް ނޫނެވެ. އަދި ޙުކުމްތައް ނެރުމުގައި ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުން އެބަހުއްޓެވެ. މިޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކަށް ބަލާއިރު، އެއާމެދު މުޢާމަލާތްކުރާނެ ގޮތްތަކަށް ވިސްނާއިރު، މިޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް މައިގަނޑު ދެބައަކަށް ބަހައިލެވިދާނެއެވެ. އެއިރުން އެކި ޒާތުގެ ޙުކުމްތަކާ މުޢާމަލާތް ކުރަންވީ ގޮތް އެނގިދާނެއެވެ.
ފުރަތަމަ ބަޔަކީ މުޢުތަބަރުކަމެއް ނެތް ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެވެ. މިފަދަ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކަކީ ޝަރުޢީ ޞައްޙަ ދަލީލެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިނެތް ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކާއި، އިސްލާމްދީނުގެ އަޞުލުތަކާއިމެދު ހުރި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކާއި ޒަރޫރީ މިންވަރުކަމަށްބެލެވޭ ޙުކުމްތަކުގައި ހުރި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެވެ. ޟަރޫރަތުން އެގެންހުރި ޙުކުމްތަކަކީ، މުސްލިމަކަށްވީތީ އެގުން ލާޒިމްވެގެންވާ ޙުކުމްތަކެވެ. މިސާލަކަށް މާތްﷲ ވޮޑިގެންވުމާއި ރަސޫލުބޭކަލުން ފޮނުއްވުމެވެ. އަދި ޢަޤީދާގެ އަސާސީ ކަންކަމެވެ. އަދި ހަމައެފަދައިން ފިޤުހުގެ ބައެއް އަސާސީ ޙުކުމްތަކެވެ. އިސްލާމްކަމުގެ ރުކުންތައް ފަދަ ކަންކަމެވެ. މިފަދަ ކަންކަމުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުމަކީ ހުއްދަވެގެންވާ ކަމެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމުން އެފަދަ ޙުކުމްތަކަކީ ބަލައިގަތުން ލާޒިމް އެއާ ދެކޮޅު ހެދުމުން ދީނުގެ އިމުން ބޭރުވުމުގެ އިޙުތިމާލެއް އޮތް ޙުކުމްތަކެކެވެ. މިފަދަ ޙުކުމްތަކާ މުޢާމަލާތްކުރާނީ އީމާންވެ ޤަބޫލުކުރުމުގެ އުޞޫލުންނެވެ. އަދި މިޙުކުމްތަކުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުމަށް ޖާގައެއް ނެތެވެ.
ދެވަނަ ބާވަތަކީ ޝަރުޢީ ގޮތުން މުޢުތަބަރު ޚިޔާލުތަފާތުވުންތެކެވެ. މިފަދަ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް ހުންނާނީ ޢާންމު ގޮތެއްގައި ކޮންކަހަލަ ޙުކުމްތަކެއްގައިތޯއެވެ؟ އަދި އެޙުކުމްތަކާމެދު ނުވަތަ އެޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކާމެދު މުޢާމަލާތްކުރާނީ ކިހިނަކުންތޯއެވެ؟
މުޢުތަބަރު ޚިލާފުވުންތައް ހުންނާނީ ފަރުޢީ ކަންކަމުގައެވެ. މާނައަކީ ފިޤުހުގެ ޙުކުމްތަކުގެ ތެރެއިން އަޞްލީ އަސާސީ ޙުކުމެއްކަމުގައި ނުބެލެވޭ ޒާތުގެ ކަންކަމުގައެވެ. ނަމާދުގެ ހައިއާތުތައް ނުވަތަ ޙަރަކާތްތަކުގެ ބައްޓަމާމެދު، ޚިލާފުވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ފިޤުހުގެ މުޢާމަލާތާ ގުޅުންހުރި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމެއްގެ ޙުކުމަކާމެދު، ނުވަތަ އެއިންކަމެއްގެ އަޞްލަކާމެދު ޚިލާފުވެދާނެއެވެ. ހަމައެފަދައިން އަލަށް ކުރިމަތިވެގެން އަންނަ ކަންކަމުގައިވެސް ޚިޔާލުތަފާތުވެދާނެއެވެ. ޙަރާމްކަމަށް ވިދާޅުވާ ބޭފުޅާ ދަލީލު ނަންގަވާ ނައްޞުން، އެހެން ބޭފުޅަކަށް ދަލީލު ލިބިވަޑައިނުގެންފާނެއެވެ. ނުވަތަ އެބޭފުޅާގެ އަރިހުގައި އެނައްޞަކީ ދަލީލުނަގަން އެންމެ އެކަށީގެންވާ ނައްޞެއްކަމުގައި ނުހިމެނިދާނެއެވެ.
އެހެންކަމުން މުޢުތަބަރު ޚިލާފުތައް މިހިރީ ޙުކުމްތަކުގެ ތެރެއިން ފަރުޢީ ޙުކުމްތަކުގައެވެ. އެފަދަ ޙުކުމްތަކާމެދު މުޢާމަލާތްކުރުމުގައި ޢާންމުންނަށް އޮތް ގޮތާއި ޢިލްމު އުނގެނޭ ދަރިވަރުންނާއި ޢިލްމުވެރިންނަށް އޮތް ގޮތް މުޅިން ތަފާތެވެ. އަޅުގަނޑަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ގޮތުގައި ކޮންމެ ބަޔަކުވެސް މިޙުކުމްތަކާމެދު މުޢާމަލާތްކުރާނީ އެބައެއްގެ ފެންވަރުންނެވެ.
ޢާންމުން މުޢާމަލާތްކުރާނެ ގޮތަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟ ޢާންމުންނަކީ އެމީހުންގެ ކިބައިގައި ޝަރުޢުގެ ޢިލްމުގެ ތެރެއިން އިޚުތިލާފީ މައްސަލައެއްގައި ދިރާސާކޮށް ކަންކަން ބަލާ ހޯދާނެ، ޤާބިލުކަން ނެތް މީހުންނެވެ. މާނައަކީ ފިޤުހީ މައްސަލައެއް ދިރާސާކުރުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ނެތް މީހުންނެވެ. މިސާލަކަށް ޢަރަބި ބަސް ނޭނގޭ މީހުންނާއި، ޢަރަބި ބަސް އެނގޭ މީހުންގެ ތެރެއިން އުޞޫލުލް ފިޤުހާއި އުޞޫލުލް ޙަދީސްގެ އެންމެ އާދައިގެ އަސާސީ މިންވަރު ނޭނގޭ މީހުންނެވެ. މިސާލަކަށް ދެ ޙަދީސެއް، ބޭރުފުށުން ފުށު އަރާނަމަ، ތަރުޖީޙުކުރަން ނުވަތަ ޖަމްޢުކުރުން ފަދަ ފަންނީ މަސައްކަތްތައް ކުރާ ގޮތް ނޭނގޭނަމަ، އެފަދަ ކަމެއްގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ޚިޔާލުތަފާތުވުމެއް ދިރާސާކުރާނީ ކިހިނަކުންތޯއެވެ؟ އެހެންކަމުން މިފަދަ މީހުން މިދެންނެވި ބާވަތުގެ މުޢުތަބަރު ޚިލާފުތަކުގައި ކަންކުރާނީ ކިހިނަކުން ހެއްޔެވެ؟
އިސްލާމީ ފިޤުހުގެ ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވަނީ އެފަދަ މީހާގެ މައްޗަށް އޮތީ ތަޤުލީދުކުރުން ކަމުގައެވެ. މާނައަކީ ކޮންމެވެސް ޢިލްމުވެރިއެއްގެ ރައުޔައަށް ތަބާވާންވީއެވެ. އެބޭފުޅެއްގެ ދަލީލުތައް އެގުމަކާނުލައެވެ. މިގޮތް ހުއްދަވާނީ ހަމައެކަނި އިސްވެ މިދެންނެވި ފަދަ ޢާންމުންނަށެވެ. އެއާއެކުވެސް އެމީހުންގެ މައްޗަށް އޮތީ ދީނުގެ ޢިލްމު އުނގެނިގަތުމެވެ. އެއުނގެނި ގަތުމުގެ ތެރެއިން ޢާންމީންގެ ލިސްޓުން ނުކުމެވިއްޖެނަމަ، ދެން މި ރުޚުޞަތެއް އޭނާއަކަށް ނޯންނާނެއެވެ.
ޢާންމު މީހާއަށް މިރުޚުޞާ ލިބެނީ ޙަދީސްގެ ތެރެއިން ޞައްޙަ ނުވަތަ ޞައްޙަނޫން ޙަދީސްވަކިކުރުން ފަދަ ފަންނީ ކަމެއް އޭނާއަށް ނުކުރެވޭނެތީއެވެ. ޙަދީސެއްގެ ޞައްޙަކަމާމެދު، ދެޢިލްމުވެރިއަކު ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ، ކަންކުރާނެ ގޮތެއް އޭނާއަށް ނޭނގޭނެތީއެވެ.
ތަޤުލީދުކުރުމާ ދެކޮޅު ހައްދަވާ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން އިމާމް އިބްނުޤައްޔިމު ވިދާޅުވެފައިވަނީ ޢާންމު މީހާއަށް އޮންނާނީ ތަޤުލީދުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ތަބާވުމެވެ. މާނައަކީ ދަލީލަކީ ކޮބައިކަން އެނގިގެން ތަބާވުމެވެ. ދަލީލު އެނގުމެއްނެތި ތަޤުލީދުކުރުމެއްނޫނެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުވެސް ޤަބޫލުކުރާ ރައުޔައެވެ. ތަބާވާންޖެހީ މާތްﷲއާ ރަސޫލާއަށެވެ. އެހެންކަމުން އެދެފަރާތުގެ ބަސް އޮތްކަން ޔަޤީންވެގެންމެނުވީ ޢިލްމުވެރިއަކަށް ތަބާވުން ހުއްދަނުވާނެކަމުގެ
މިވާހަކަތަކުގެ ޚުލާޞާއަކީ ޢާންމު މީހާއަށް އިތުބާރުކުރެވޭ ޢިލްމުވެރިއެއްގެ ރައުޔައަށް ދަލީލު ދެނެގަތުމަށްފަހު ތަބާވުމަކީ އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތް ގޮތެވެ. ނުވަތަ ޖުމްހޫރުންގެ ރައުޔައާ އެއްގޮތަށް ދަލީލަށް ބެލުމެއްނެތި ތަބާވާވުމަކީވެސް ޢިލްމުވެރިންގެ ރައުޔަކަށް ކުރާ ޢަމަލެކެވެ.
ދެން އޮތީ ދީނުގެ ޢިލްމު އުނގެނޭ ދަރިވަރުންގެ ވާހަކައެވެ. އެމީހުންގެ މައްޗަށްވަނީ ކުޅަދާނަވީ މިންވަރަކުން ދިރާސާކުރުމެވެ. ހުރިހާ ފަރާތެއްގެ ޙުއްޖަތްތައް ދިރާސާކޮށް އެންމެ ޙުއްޖަތުގެ ގޮތުން ވަރުގަދަ ރައުޔައަށް ތަބާވާންވީއެވެ. އަދި އެގޮތް ފައުޅުވެސް ކުރަންވީއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަނެއް ރައުޔަ ނުވަތަ ބަލިކަށި ރައުޔަކަމަށް އޭނާއަށް ފެންނަ ރައުޔައަށާއި، އެރައުޔަ ނިސްބަތްވާ ފަރާތަށް އިޙުތިރާމްކުރުން ލާޒިމުވާނެއެވެ. އަދި އެރައުޔަކީ އިސްލާމްދީނުގެ އިމުންބޭރު ރައުޔައެއްކަމުގައި ހިތުލައިގެންނުވާނެއެވެ.
ޢިލްމުވެރިންގެ ގޮތުގައި ތިއްބަވާ ބޭފުޅުންނަށް އޮތީ އިޖުތިހާދުކުރެއްވުމެވެ. މާނައަކީ އެފަދަ މައްސަލަތަކުގައި އެންމެ ރަނގަޅު ނުވަތަ ރާޖިޙު ރައުޔަ ބަޔާންކުރައްވަންވީއެވެ. އަދި އެރައުޔައިގެ ޞައްޙަކަމުގެ މައްޗަށް ހުރި ދަލީލުތައްވެސް ނެރެ، ދައްކަވަންވީއެވެ. އަދި އެހެން ޢިލްމުވެރިންގެ ރައުޔަތަކަށް ރައްދުވެސް ދެއްވަންވީއެވެ. އެއީ ޙުއްޖަތުން ކުރާ ކަމެކެވެ. ޒާތީވުމެއްނެތިއެވެ.
މިހުރިހާ ވާހަކައެއް މިދެއްކީ ކީއްކުރަންތޯއެވެ؟
މިހުރިހާ ވާހަކައެއް ދެއްކުމުގެ މައިގަނޑު މަޤުޞަދަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި އައިސްފައިހުރި ޙުކުމްތަކާ މުޢާމަލާތްކުރާނެ ގޮތް ބުނެދިނުމާއެކު، ރާއްޖޭގެ މާޙައުލަށް ނަޒަރުތައް ގެނައުމެވެ. ޙުކުމްތަކާ މުޢާމަލާތްކުރާނެ ގޮތް އެގުމަށްފަހު ދެން އޮތީ އިޖުތިހާދުގެ ދާއިރާ ތަނަވަސްކުރުމެވެ.
ރާއްޖޭގައިވެސް މިޚިޔާލުތަފާތުވުންތައް އެބަހުއްޓެވެ. އެކަމަކު މައްސަލައަކީ ފަރުޢީ ކަންކަމާއި އުޞޫލީ ކަންކަން އެއްހަމައެއްގައި ގުނޭކަމެވެ. އަދި މުޢުތަބަރު ޚިލާފުތަކާ މުޢާމަލާތްކުރުމުގައި އިޙުތިރާމާއި ޤަދަރުކުރުމުގެ އުޞޫލު އިސްނުކުރެވޭކަމެވެ. މިމަޒުމޫނުގެ މިހިސާބަށް އަޅުގަނޑުގެ ލަނޑުދަނޑިއަކީ މިކަންކަން އިޞްލާޙުކުރުމެވެ. މާނައަކީ ފަރުޢުތައް އަޞްލާއި ފަރަޤުކުރެވި، ނައްޞު (ޤުރުއާނާއި، ޙަދީސް)އާއި ފަތުވާއާއި، ފިޤުހު މިއީ ދޭއްޗެއްކަން ޔަޤީންކޮށްދިނުމެވެ.
ޚިލާފުތައް ހުރި މައްސަލައެއްގައި ވަކި ޤައުމެއްގެ ޢިލްމުވެރިއެއްގެ، ނުވަތަ ވަކި ބޭފުޅެއްގެ ބަހަކީ ފަހު ބަހެއްނޫނެވެ. ފަހު ބަސް ހޯދުމަށްޓަކައި ޖެހޭނީ މަސައްކަތްކުރާށެވެ. ހުރިހާ ފަރާތެއްގެ ޙުއްޖަތްތައް ދިރާސާކުރާށެވެ. އެހެންކަމުން ރާއްޖޭގެ ޢިލްމުވެރިން ކުރައްވަންވީ ކަމަކީ އިޙުތިރާމުގެ އުޞޫލު ދަސްކޮށްދެއްވަންވީއެވެ. މާނައަކީ ކޮންމެ ޢިލްމުވެރިއެއްގެ ބަސްވެސް އިޙުތިރާމާއެކު، ބަލައިގަތުމަށްފަހު، ރައްދުދެއްވާނެ ރައުޔައަކަށް ރައްދުދެއްވައި، ތަރުޖީޙުކުރައްވާނެ ރައުޔައެއް ތަރުޖީޙުކުރައްވަންވީއެވެ.
ދެވަނަ ކަމަކަށް އައުކަންކަން އިސްލާމް ދީނުގެ ތިލަފަތުގައި ކިރައި މިންކުރާނީއެވެ. މިކަންކުރުމަށް އަނެއްކާވެސް މުހިއްމު މަރުޙަލާތަކެއް ކަނޑައްތުކުރަން ޖެހެއެވެ. އެގޮތުން ކޮންމެ ކަމަކަށް ޙުކުމެއް ނެރުމުގެ ކުރިން އެކަމެއް ރަނގަޅަށް ދެނެގަނެ، އެކަމެއް ހިނގާ ގޮތް އެގިގެން އެކަމަކަށް ޙުކުމެއް ނެރުން ހުއްޓެވެ. މިސާލަކަށް ދަންނަވަނީނަމަ، އިންޓަރނެޓު މެދުވެރިކޮށް ކުރާ ވިޔަފާރި ފަދަ ކަންކަމުގައި އެކަންކަން ހިނގާ ގޮތް އެގުމަށްފަހު، ހުއްދަކުރާނެ އިންތަކެއް ނުވަތަ ޝަރުޠުތަކެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
އެކަމެއްގެ އަޞްލާމެދު ނުވަތަ ޙުކުމާމެދު، ދުނިޔޭގެ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިން ވާހަކަ ދައްކަވައި އެކަމެއް ހުއްދަވާނެ ޝަރުޠުތައް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ކަމެއްނަމަ، އެ ޝަރުޠުތަކުގެ އަލީގައި އެކަމަކަށް ޙުކުމެއް ނެރޭނީއެވެ. މިސާލަކަށް ދަންނަވަނީނަމަ، ޓެކުސް ނެގުމާ ގުޅުންހުރި ޤާނޫނެއް އިހެއް ދުވަހު ރައްޔިތުން މަޖިލީހުން ފާސްކުރައްވައިފިއެވެ. އިސްލާމް ދީނުގެ މިންގަނޑުތަކުން މިފަދަ ޤާނޫންތަކަށް ނަޤުދުކޮށް ފާޑިކިޔައި ހެދިދާނެއެވެ. އެގޮތުން ޢިލްމުވެރިން "އަޙުކާމުއް ޟަރާއިބު" ނުވަތަ ޓެކުސްއާ ގުޅުންހުރި ޙުކުމްތަކާއި ޝަރުޠުތައް އެހެރީ ފޮތްތަކުގައި ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައެވެ. ދެން އެޝަރުޠުތައް މިޤާނޫނުގައި ހަމަވަނީ ކޮން މިންވަރަކަށްތޯ ބަލައި މަދުވާކަންކަން ފާހަގަކޮށް، އިޞްލާޙުކުރަން ޖެހޭކަންކަން ބުނެދިނުން ނޫންކަމެއް ދިވެހި ޢިލްމުވެރިޔާއަކަށް ނެތެވެ.
މިކަމުގައިވެސް ދެ ޢިލްމުވެރިއަކަށް ދެ ގޮތަކަށް ޙުކުމް ނެރުއްވިދާނެއެވެ. ދެގޮތަކަށް ދެކެވަޑައިގެންފާނެއެވެ. އެއީ އެދެބޭފުޅުން ޤަބޫލުކުރައްވާ އުޞޫލުތައް ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އެޙާލަތުގައި އެދެބޭފުޅުންގެ މަރުޖިޢުތައް ނުވަތަ ރިފެރެންސްތައް ތަފާތުވެދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން މިޙާލަތުގައިވެސް ޚިޔާލުތަފާތުވި ސަބަބު ހަނދާނުގައި ބަހައްޓައިގެން އެކަކު އަނެކަކަށް ރިވެތި ގޮތުގައި ރައްދު ދެއްވަންވީއެވެ.
މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން ޤައުމުގެ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމުގައިވެސް ފާޑުކިޔަން ޖެހޭ ކަންކަން ހުރެދާނެއެވެ. އެކަންކަމަށްވެސް އިސްލާމީ ނަޒަރަކުން ފާޑުކިޔެން އެބަޖެހެއެވެ. އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ނިޒާމެއް މިއަދު މިވަނީ އުފަން ކުރެވިފައެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މަޤުޞަދުތަކާއި އެދީނުގެ ފިޤުހީ ޤަވާޢިދުތަކުގެ މައްޗަށް ބަލައިގެން މިނިޒާމް ދިރާސާކުރެވިފައިވަނީ ކޮންމިންވަރަކަށްތޯއެވެ؟ ނުވަތަ މަދަނަ ދިރާސާކޮށް އިސްލާމީ އިންޝުއަރޭންސްގެ މިންގަނޑަށް ނުފެތޭނަމަ، އެމިންގަނޑަށް ފެއްތުމަށް މިހާތަނަށް ކުރެވިފައިވަނީ ކޮންކަމެއްތޯއެވެ؟
އެހެންކަމުން މިއަދު އަޅުގަނޑު މިދެންނެވި އެކުވެރިކަމާއި އިޙުތިރާމްކުރުމުގެ މާޙައުލުގެ ތެރެއިން ދިވެހިންގެ ކުރިމަތީގައި އެތުރިފައިހުރި ގިނަގުނަ މައްސަލަތަކަށް ޙުކުމްތަކެއް ނެރެން އެބަޖެހެއެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް ވެށި ބިނާކުރުމަށެވެ. އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަން ލިއްބައިދެނީ މިޝަރީޢަތްކަން އެގޭނީ މިޝަރީޢަތުގެ ނައްޞުތަކުގެ އަލީގައި އިޖުތިމާޢީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ނިޒާމެއް އުފެދިގެނެވެ. ސިޔާސީ ގޮތުން ދިވެހި ޤައުމުގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް ތަންފީޒުވާނީ ސިޔާސީ ނިޒާމު އިސްލާމީ ތިލަފަތަކުން ކިރައިލެވިގެނެވެ. ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ހެނދޭ ޤާނޫންތައް އިސްލާމީ ޝަރީޢަތާ އެއްގޮތްވާން ޖެހޭނެކަމަށް ޤާނޫން އަސާސީގައި ބުނެފައިވާއިރު، އެކަން ކުރެވޭނީ ދީނީ ޢިލްމުވެރިން ޤާނޫންތައް ދިރާސާކުރައްވައި އެޔަށް ނަޤުދުކުރައްވައިގެނެވެ. އެހެންކަމުން މިކަން ކުރައްވާނެ ބޭފުޅުންތަކެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން ފެންނާނީ ކޮންދުވަހުކުހެއްޔެވެ؟ ދިވެހި އިސްލާމީ ޙަރަކާތް ފިޤުހީ ޙަރަކާތެއްކަމުގައިވާނީ ކޮން އިރަކުންހެއްޔެވެ؟
އޭހައްދަވާ ބޮޑުކުރައްވާ ގެންގުޅުއްވާ ކަށަކުޅަދުންވަންތަ މާތްﷲއެވެ. އަޅަމެންގެ ލޮބުވެތި ފަސްގަނޑުގައި އިބަރަސްކަލާނގެ ޝަރީޢަތް ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ތަންފީޒުކުރެވޭނެ މަގުތަށް އަޅަމެނަށް ތަނަވަސްކޮށްދެއްވާށިއެވެ.
މިލިޔުމުގެ މަޞްދަރުތައް:
أدب الإختلاف فى الإسلام ލިޔުއްވީ: ޑރ.ޠާހާ ޖާބިރު علوني
إصلاح الفكر الإسلامي ލިޔުއްވީ: ޑރ. ޠާހާ ޖާބިރު علواني
الوجيز فى أصول الفقه ލިޔުއްވީ: ޑރ. ވަހުބަތުއް ޒުޙައިލީ
دستور الوحدة الثقافية بين المسلمين ލިޔުއްވީ: ޝައިޚު މުޙައްމަދު އަލްޣަޒާލީ (މިފޮތަކީ މުޅި ލިޔުމުގެ ފިކުރާގެ މަޞްދަރެވެ.)
އަސްލުލިޔުއްވީ: ޑރ. ޔޫސުފް އަލްޤަރަޟާވީ
ތަރުޖަމާ: އަޙުމަދު ޝަމީނު ދޮންމަނިކު
އެދީނަކީ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް މާތް ﷲ ބާވާލެއްވެވި ރަޙުމަތެކެވެ. މިއީ އެންމެ ކުރުގޮތަކަށް އިސްލާމްދީން ސިފަކުރެވޭނެ ޢިބާރާތެވެ.
މިއީ އެސިފަޔަކުން މާތް ﷲ ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އެދީން ސިފަކުރައްވާފައިވާ ސިފައެވެ. "އަދި عالم ތަކަށް رحمة އެއްކަމުގައި މެނުވީ، ތިމަންރަސްކަލާނގެ، ކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވަމެވެ."[1] އަދި މިއީ ޚުދު ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އެދީން ސިފަކުރައްވާ ސިފައެވެ. "ހަމަކަށަވަރުން ތިމަން ކަލޭގެފާނީ (މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް) ހަދިޔާކުރެއްވުނު ރަޙުމަތެކެވެ."
[2]
ޝަރީޢަތުގެ އެންމެހާ ޙުކުމްތަކަކުން މި ރަޙުމަތުގެ އަލިކަން ބަބުޅަމުންދާތަން ފެނިވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. ޢައްލާމާ އިބްނު ޤައްޔިމް (ރަޙިމަހުﷲ) ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މުޅި މި ދީނަކީ ރަޙުމަތެވެ. މުޅި މިދީނަކީ ޙިކުމަތެވެ. އަދި އެއްވެސް ޙުކުމެއް ޙިކުމަތްތެރިކަމުން ދުރުވެ މާނައެއް އެކުނުލެވޭނަމަ، ނުވަތަ ޙުކުމެއް ލުއިފަސޭހަކަމުން ފޭވެ ހަރުކަށިކަމަށް ލެނބިފައިވާތަން ފެނިއްޖެނަމަ ދަންނާށެވެ. މި ޝަރީޢަތަކާ އެޔާ އެއްވެސް ގުޅުމެއްނެތެވެ. އަދި ކިއެއްތޯއެވެ. އެފަދަ ކަމެއް މީހަކު މި ދީނާ ގުޅުވާނީ އުނި ދޭހަކުރުމެއްގެ ތެރެއިންނެވެ.
މި ރަޙުމަތުގެ އަސަރު އެންމެ ރީއްޗަށް ފާޅުވާންހުރީ ޝަރީޢަތާ އޭގެ ޙުކުމްތައް އެ އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ނެގެހެއްޓިފައިވާ މީސްތަކުންނަށް ފަހިކޮށް ފަސޭހަކޮށް ލުއިކޮށްދިނުމުގެ އަސާސްގައެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނާ މޫރިތި ސުންނަތް ކިޔަވާ ދިރާސުކުރުމުން މިކަން ފުރިހަމަޔަށް ސާފުވެ ހާމަވާނެއެވެ. އެހެނީ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް ނޫފުލޭވަރު ބުރައެއް އުފުލާކަށް އެކަލާނގެ އިރާދަ ނުކުރައްވައެވެ. އަދި ދަތި އުނދަގޫ ކަމެއްވެސް އެކަލާނގެ މިންވަރު ނުކުރައްވައެެވެ.
ޠަހާރަތުގެ އާޔަތުގެ ފަހުކޮޅުން ކިޔަވާ ވިދަޅުވާށެވެ. "ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ދަތިކަމެއް ލެއްވުމަކަށް اللَّه އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުން طاهر ކުރެއްވުމަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ نعمة ފުރިހަމަ ކުރެއްވުމަށެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން شكر ކުޅައުމަށްޓަކައެވެ."[3]
ރޯދައިގެ އާޔަތަށް ނަޒަރު ހިންގަވާށެވެ. "اللَّه، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލުއިފަސޭހަގޮތް އިރާދަކުރައްވަތެވެ. އަދި ދަތި އުނދަގޫގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. "[4]
ކައިވެނި ހުއްދަނުވާ ފަރާތްތައް ގެންނެވުމަށްފަހު އެއާ ވިއްދައިގެން އަންގަވާފައި ވެއެވެ. "اللَّه އިރާދަކުރައްވަނީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލުއިކޮށް ދެއްވުމަށެވެ. އަދި، އިންސާނާ ހައްދަވާފައިވަނީ، (އެދުންތަކުގެ ކުރިމަތީގައި) ނިކަމެތިވެގެންވާ މީހެއް ކަމުގައެވެ."[5]
މިފަދައިން ސޫރަތުލް ޙައްޖުގެ ފަހަތު އާޔަތްތަކަށް ބައްލަވާށެވެ. އީމާންވީ މީސްތަކުންނަށް، ހަމައެކަނި އެކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރުމާ ހެޔޮކަންކަން ކުރުމަށް އެންގެވުމަށް ފަހު އެ އަންގަވަނީއެވެ. "އަދި اللَّه ގެ މަގުގައި جهاد ކުރުން حق ވެގެންވާ ގޮތުގައި ތިޔަބައިމީހުން جهاد ކުރާށެވެ! (أمّة ތަކުގެތެރެއިން) އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުން خيار ކުރެއްވިއެވެ. އަދި دين ގައި އުނދަގޫވެގެންވާ ދަތިކަމެއް އެކަލާނގެ ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަކަށް ނުލައްވަތެވެ."[6]
އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި މިވާ ލުއިފަސޭހަކަމުގެ ރީތި ސިފަ މި ފަދައިން ސާފުކޮށް ފެންނަން އޮތުމާއެކުވެސް ބައެއް މުސްލިމުންނަށް ޙައްޤުގެ މަންޒިލަށް ވާސިލުވުމުގެ މަޤްޞަދުގައިނަމަވެސް ހަރުކަށިކަމާ ދަތި އުނދަގުލުގެ ސަވާރީއަށް ސަވާރުވެވޭތަން ފެނެއެވެ. ބައެއްފަހަރު މިދީން ފަހުމުކޮށް ދޭހަކުރާކުރުމުގައެވެ. ނުވަތަ ދީނަށް އުޅެ އެއަށް ޢަމަލުކުރާ ކުރުމުގައެވެ. ނުވަތަ އެދީނަށް ދަޢުވަތުދީ ގޮވާލާ ގޮވާލުމުގައެވެ. މިހެން މިކަން ވަނީ، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި މިވާ ލުއިފަސޭހަކަމާ އަނެކާގެ ޝަޚްސީ އަދި އެހެނިހެންވެސް އުނިކަން ތަހައްމަލް ކުރުމުގެ ރީތި ތަސާމުހުގެ ހަމަ، ހަމަ ނޭގުމުންކަމުގައިވެސް ވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ހަނދާންނެތުމުން ކަމުގައިވެސް ވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ގަސްދުގައި ހަނދާންނެތިކޮށްލައިގެން ކަމުގައިވެސް ވެދާނެއެވެ.
ރަސޫލާ އަމުރު ކުރެއްވީ ލުއިފަސޭހަ ކުރުމަށެވެ. ދަތިކުރުމަކަށް ނޫނެވެ.
މާތް ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ އެކަލޭގެފާނުގެ ދެ ޞަޙާބީންކަމުގައިވާ މުޢާޛް ބުން ޖަބަލާއި އަބޫ މޫސަލް އަޝްޢަރީ ޔަމަނަށް ފޮނުއްވިއެވެ. ފޮނުއްވީ އިސްލާމީ ދަޢުވަތު ފޯރުކޮށް އެދީން އުންގަންނައިދިނުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތައިގެންނެވެ. އަދި އެދެބޭކަލުންނަށް ވަރަށް އަގުހުރި ވަޞިއްޔަތެއް ކުރެއްވިއެވެ. މި ވަސިއްޔަތް ހިމެނިގެންދަނީ ޖަވާމިޢުލް ކަލިމްގެ ތެރެއިންނެވެ. އެއީ މަދު ލަފްޒު ކޮޅަކުން ގިނަގުނަ މާނަތައް ދޭހަވާ ހަދީސްބަސްފުޅެވެ. އެއީ އޭގެ ދެކަލުންނަށް ޙަދީޘްކުރެއްވި ޙަދީޘްގައި ވާ މިބަސްފުޅެވެ. "ތިޔައިގެ ދެބޭކަލުން މީސްތަކުންނަށް ލުއިފަސޭހަ ކުރައްވާށެވެ. އަދި ދަތިނުކުރައްވާށެވެ. އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދެއްވާށެވެ. އަދި ބިރުނުގަންނަވާށެވެ. އަދި އެކައްޗެއްކަމުގައި ވަޑައިގަންނަވާށެވެ. ދެބަސްނުވާށެވެ."[7]
އަދި މުޅިއުއްމަތަށް ވަޞިއްޔަތް ކުރައްވާ ހަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުން މީސްތަކުންނަށް ލުއި ކުރާށެވެ. ބުރަ ނުކުރާށެވެ. އަދި އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ދޭށެވެ. އަދި ބިރު ނުގަންނަވާށެވެ."[8]
އަމުރުކުރެވިފައިވާ ލުއިފަސޭހަކުރުމުގެ މާނަ:
ޢަރަބި ލަފްޒު التيسير ނުވަތަ ލުއިފަސޭހަކުރުން ނެގިފައިމިވަނީ يسر الأمر ނުވަތަ ކަން ކުރަން ފަސޭހަ ވުމުންނެވެ. މިމާނައިގައި ކަން ކުރާނެ ގޮތް ފަހިވެ ކަންކުރާނެ މަގު ތަނަވަސްވުން ހިމެނެއެވެ.
އެހެންކަމުން ލުއިފަސޭހަކުރުމޭ ބުނެވޭ ބަހުގެ މާނައެއް ކަމުގައިވާނީ : ތަނަވަސް ވިސްނުމާއި ސަމާޙަތްތެރިކަމާއި ފަހިކޮށްދިނުމުގެ މަންހަޖުގައި ހިފުމެވެ.
އަދި ދަތި އުނދަގޫ ކުރުން ކަމުގައި ބުނެވޭ ބަހުގެ މާނައަކީ : އަޅުތަކުންނަށް ނޫފުލޭވަރު ބުރަ އުފުލަން ޖެހޭ ފަދަ ހަނި ވިސްނުމާއި ދަތިކުރުމުގެ މަންހަޖުގައި ހިފުމެވެ.
ހަމަކަށަވަރުންވެސް ﷲ ތަޢާލާ އިންސާނާ އުފައްދަވައިފައި ވަނީ ލުއިކަމާ ތަނަވަސްކަމަށް ލޯބިކުރާ، ދަތިކަމާ އުނދަގުލަށް ނުރުހުންތެރިވާ ސާފު އިންސާނީ ފިތުރަތުގެ މަތީގައެވެ. އެކަލާނގެ ވަނީ އިންސާނާގެ ވަށައިގެން ލުއިކަމާއި ލުއި ފަސޭހަކަން މިންވަރުކުރައްވާފައެވެ. އެކަލާނގެ ކަނޑައާޅުއްވާފައިވާ އަޒަލީ ޤަޟާޤަދަރުގައެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ އެކަލާނގެ ބާވާލެއްވި ޝަރުޢުގައިވެސްމެއެވެ. އެކަލާނގެ ވަނީ ކޮންމެ ދަތި ކަމަކާއެކު ލުއިފަސޭހަކަން ލައްވަވާފައެވެ. އެއީ ކޮންމެ ބުރައެއްގެ ފަހަތުގައި ލުއިކަމެއް ލެއްވި ފަދައިންނެވެ. އެއީ އެކަލާނގެ ދަރުމަވަންތަކަމާއި އަޅުތަކުންނަށް އޯގާވެވޮޑިގަތުމުގެ ތެރެއިން ހިމެނިގެންވާ ކަމެކެވެ.
އިލާހީ ޤަޟާޤަދަރުގައި އުލިފަސޭހަކަން
އަލްއިންޝިރާޙް ސޫރަތުގައި ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. "ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން، އުނދަގޫކަމާއެކު ފަސޭހަކަންވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އުނދަގޫކަމާއެކު ފަސޭހަކަންވެއެވެ."[9] މި ގޮތުން މި މާނަ ގަދަކުރައްވާ ތަކުރާރުކުރައްވާފައި އެވަނީ ދަތި ކަމުގެ މައްޗަށް ލުއިކަން އިސްވެގަންނާނެ ކަމުގެ އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު އެންގެވުމަށްޓަކައެވެ.
އެކަލާނގެ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "ދަތިކަމަކަށްފަހު، ފަސޭހަކަމެއް، اللَّه ލައްވާހުށްޓެވެ."[10]
ތަޤުވާވެރިކަމުގެ ފޮނި މޭވާއެއްކަމުގައިވެސް އެކަލާނގެ ލުއިފަސޭހަކަން ލައްވަވާފައިވެއެވެ. " އަދި اللَّه އަށް تقوى ވެރިވާމީހާ (ދަންނާށެވެ!) އޭނާގެ ކަންތަކުގައި އެކަލާނގެ އޭނާޔަށް ފަސޭހަކަން ލައްވާނެތެވެ."[11]
މާތް ﷲ އެބޭކަލަކަށް ބަސްވަޙީކުރެއްވި ކަލީމުﷲ މޫސާ ޢަލައިހިއްސަލާމް ދުޢާކުރެއްވީ މި ކަމަށްއެދިވަޑައިގެންނެވެ. "އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޯއެވެ! މިއަޅާއަށްޓަކައި މިއަޅާގެ ހިތް ތަނަވަސްކޮށްދެއްވާނދޭވެ! އަދި މިއަޅާގެ ކަންތައް މިއަޅާއަށް ފަސޭހަކޮށްދެއްވާނދޭވެ!"[12]
ﷲ ތަޢާލާ ޤުރުއާނުގައި ޤިޔާމަތްދުވަސް ސިފަކުރައްވާފައިވަނީ ކުފުރާ މަގުފުރެދުމާ ފަސާދައިގެ އަހުލުވެރިންނަށް ދަތި އުނދަަގޫ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައެވެ. "އެދުވަހު حقيقى ވެރިކަންވަނީ، رحمن ވަންތަ ރަސްކަލާނގެއަށެވެ. އަދި كافر ންގެ މައްޗަށް ދަތިކަން ބޮޑު ދުވަހެއްކަމުގައި އެދުވަސްވެއެވެ."[13]
އަދިވެސް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "ފަހެ، ތާޅަފިލި ފުމެލައްވާ ހިނދެވެ. ފަހެ، އެދުވަސް އެއީ އުނދަގޫވެގެންވާ ދުވަހެކެވެ. كافر ންގެ މައްޗަށް ފަސޭހަކަމެއް ނުވާ ދުވަހެކެވެ."[14]
ކަން މިހެން އޮތުމުގެ ސަބަބުން އިންސާނާ ފިޠުރީ ގޮތުން ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައިވެސް ލުއިކަމާއި ފަސޭހަކަމަށް ލޯބިކުރެއެވެ.
އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ޙުކުމްތަކުގައި އުލިފަސޭހަކަން.
އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ޙުކުމްތައް ވެސް ވަނީ ލުއިފަސޭހަކަމުގެ ތަރަހައިގެ މަތީގައެވެ. ދަތިކަމާ އުނދަގޫކަމުގެ ކަތި ގާފޮޅެއްގެ މަތީގައެއްނޫނެވެ. ރޯދައިގެ ޙުކުމް ގެންނަވާފައި ވާ މި އާޔަތަށް ނަޒަރު ހިންގަވާށެވެ. " اللَّه، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލުއިފަސޭހަގޮތް އިރާދަކުރައްވަތެވެ. އަދި ދަތި އުނދަގޫގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަކަށް އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. " [15]
އަދިހަމައެހެންމެ ޠަހާރަތުގެ ޙުކުމް ބަޔާންކުރެއްވި އާޔަތުގައި، ދަތިކަމެއް ނުލެއްވުމުގެ މާނައިގައި އެއިޝާރާތް ކުރައްވަނީ އިސްލާމީ ލުއިފަސޭހަކަމުގެ އަސާސަށެވެ. "ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ދަތިކަމެއް ލެއްވުމަކަށް اللَّه އިރާދައެއް ނުކުރައްވަތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އެކަލާނގެ އިރާދަކުރައްވަނީ ތިޔަބައިމީހުން طاهر ކުރެއްވުމަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް އެކަލާނގެ نعمة ފުރިހަމަ ކުރެއްވުމަށެވެ. (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުން شكر ކުޅައުމަށްޓަކައެވެ." [16]
ކައިވެނީގެ ޙުކުމްތަކެއްގެ ތަފްސީލް ގެންނެވުމަށްފަހު އެއާ ވިއްދައިގެން އަންގަވާފައި ވެއެވެ. " اللَّه އިރާދަކުރައްވަނީ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ލުއިކޮށް ދެއްވުމަށެވެ. އަދި، އިންސާނާ ހައްދަވާފައިވަނީ، (އެދުންތަކުގެ ކުރިމަތީގައި) ނިކަމެތިވެގެންވާ މީހެއް ކަމުގައެވެ."[17] އަދިވެސް ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "މިހާރު، اللَّه ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން ލުއިކުރައްވައިފިއެވެ. އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިގައި ބަލިކަށިކަމެއްވާކަން އެކަލާނގެ ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ."[18]
ޝަރުޢީ ޙުކުމްތަކަށް ނަޒަރު ހިންގަވާއިރު ޢަފޫ ކުރެއްވުމުގެ މާނައިގައިވެސް ލުއިފަސޭހަކަމުގެ މަފްހޫމް ގެނެވިފައިވާތަން ފެނިލައްވާނެއެވެ. "ހަމަކަށަވަރުން، ތިޔަބައިމީހުންގެ އަމިއްލަ نفس ތަކަށް خيانة ތެރިވަމުން ދިޔަކަން، اللَّه، ދެނެވޮޑިގެންވެއެވެ. ދެންފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް توبة ލައްވައި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ކިބައިން عفو ކުރައްވައިފިއެވެ."[19]
ހަދީސްބަސްފުޅުގައި އިސްފައިވެއެވެ. "ހަމަކަށަވަރުން ﷲތަޢާލާ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުންމަތުގެ މީސްތަކުން ކުރަން ހިތުލާ ނުބައިކަންކަން އެކަމެއް ނުކޮށް ނުވަތަ އެބަހެއް ނުބުނެ ދޫކޮށްލައިފިނަމަ، އެހިތުުލި ހިތުލުން ޢަފޫކުރައްވަތެވެ."[20]
އަދި ހަމަ މި ލުއިފަސޭހަކަމުގެ މާނައިގައި، ބުރަތައް އުފުލި، ކުރީގެ ޝަރުޢުތަކުގެ ސަބަބުން ބަނދެވިފައިވާ ބައެއް ބަނދެވުންތަކުން މޮހެވިގެން ދާދިއުންވެސް ގެންނަވާފައި ވެއެވެ. "އެކަލޭގެފާނު، އެއުރެންނަށް ހެޔޮކަންތަކަށް އަމުރުކުރައްވަތެވެ. އަދި ނުބައިކަންތައް އެއުރެންނަށް ނަހީކުރައްވަތެވެ. އަދި ރަނގަޅު ތަކެތި އެއުރެންނަށް حلال ކުރައްވަތެވެ. އަދި ނުބައިވެގެންވާ ތަކެތި އެއުރެންނަށް حرام ކުރައްވަތެވެ. އަދި އެއުރެންގެ މައްޗަށްހުރި ބުރަތަކާއި، އެއުރެންގައި އެޅިފައިވާ ކަސްތޮޅުތައް ނެތިކުރައްވައި، ލުއިކުރައްވަތެވެ."[21]
ދެން ނިކަން އަލްބަޤަރާ ސޫރަތުގެ އެންމެ ފަހު އާޔަތްތަކުގައި މިވާ ރީތި މާތް މަތިވެރި ދުޢާއަށް ނަޒަރު ހިންގަވާ ބައްލަވާށެވެ. "އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެންގެ ކުރިންތިބި މީހުންނަށް އުފުލުމަށް ޖެއްސެވިފަދަ ބުރަކަމެއް އަޅަމެން އުފުލުމަށް ނުޖައްސަވާނދޭވެ!"[22]
ޞައްޙަ ހަދީސްގައި ވަނީ، މި ދުޢާ ވަނީ ﷲ ތަޢާލާ އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންނަށް އިޖާބަ ކޮށްދެއްވިކަމުގައެވެ.
މިމާނައިގައި އަންނަނިވި ހަދީސްވެއެވެ. "މީސްތަކުން ނަށް އޮޅުމަކުން ނޭންގި ކުރެވޭ ކުށާއިި، ހަނދާންނެތިގެން ކުރެވޭ ކަންތައްތަކާއި، މަޖްބޫރުން ބިރުދައްކައިގެން އެމީހުންލައްވާ ކުރުވޭ ކަންކަމުގެ ފާފަ ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ތަޢާލާ ވަނީ ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ އުންމަތުގެ ކިބައިން ޢަފޫކުރައްވައި އުފުއްލަވާފައެވެ."[23]
މުއުމިނުން ބުނި ކަމުގައި އެކަލާނގެ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. "އަޅަމެންގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! އަޅަމެން ހަނދާންނެތިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ، قصد އެއްނެތި އަޅަމެންނަށް ކުށެއް ވެވިއްޖެނަމަ (އެކަމަށް) އަޅަމެންނަށް عقوبات ނުދެއްވާނދޭވެ!"[24] އަދިވެސް ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. "އަދި ތިޔަބައިމީހުންނަށް ނޭނގިގެން (ކުށުން) ކުރެވުނު ކަމެއްގެ ފާފައެއް ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަކަށް ނެތެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ފާފަވެރިކަން އޮންނާނީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ހިތްތައް قصد ކުޅަ ކަމަކާ މެދުގައެވެ."[25] އަންނަނިވި އާޔަތުގައި އެވަނީ މަޖްބޫރީ ހާލަތު، ޙުކުމުން އިސްތިސްނާ ކުރެވިފައެވެ. "إيمان ކަމަށް، އެމީހާގެ ހިތްހަމަޖެހިގެންވާ حال، مجبور ވެގެންވާ މީހާ މެނުވީ، إيمان ވުމަށްފަހު، اللَّه އަށް كافر ވެއްޖެމީހާ، އަދި އެހެނެއްކަމަކު (އެބަހީ: مجبور ވެގެންވިޔަސް) كافر ކަމަށް ހިތްތަނަވަސް ވެއްޖެމީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންނަށް اللَّه ގެ حضرة ން ކޯފާލެއްވުންހުށްޓެވެ."[26]
ލުއިފަސޭހަ ކަމުގެ މާނައިގައި ސަމާޙަތްތެރިކަން ނުވަތަ މާފުވެރިކަން ވެސް ގެނެވިފައި ވެއެވެ. ނަބަވީ ހަދީސް ބަސްފުޅުގައި މިވާފަދައިންނެވެ. ކައުއިތުރު ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ހަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "ތިމަންކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވުނީ ސީދާވެގެންވާ މާފުވެރިކަމުގެ ދީނައިގެންނެވެ."[27] އެކަލޭގެފާނާ ސުވާލު ދެންނެވުނެވެ. "ދީންތަކުގެ ތެރެއިން މާތް ﷲ އެންމެ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވަނީ ކޮން ދީނަކަށް ތޯއެވެ؟ އިތުރު އެކަލޭގެ ފާނު ވިދަޅުވިއެވެ. ސީދާވެގެންވާ މާފުވެރިކަމުގެ ދީނަށެވެ."[28]
ހަމަ މިމާނައިގައި ރުޚްޞާ ވެސް ގެނެވިފައިވެއެވެ. މާތް ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ހަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުން ޢަޒީމާ (އާންމު ލާހަތުގައި ވާޖިބުތައް އޭގެ އަސާސީ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި) ގެނެސްގަތުމަށް ލޯބިވެވޮޑިގެންވާފަދައިން، އެކަލާނގެ ރުޚްޞާ (އިސްތިސްނާ ހާލަތްތަކުގައި ލުއިކުރައްވާފައިވާ ލުއިކަން) އެލުއިކަންމަތީ ލިބިގަތުމަށްވެސް އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގަންނަވައެވެ."[29]
އަދިވެސް ހަދީސްކުރެއްވިއެވެ."ހަމަކަށަވަރުން ﷲ ސުބްޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ، އެކަލާނގެ އަޅުތަކުން ފާފަތަށް ގެނެސްގަތުމަށް ނުރުއްސަވާ ފަދައިން، ރުޚްޞަތުގެ ލުއިފަސޭހަކަން ލިބިގަތުމަށް އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެންވެސް ވެއެވެ."[30]
އިސްވެ ތަފްސީލުކުރެވުނު ނުކުތާތަކުން ހާމަވަނީ، ލުއިފަސޭހަކަމާ އޭގެ މާނަޔަކީ ދީނުގެ ފުށުން ގެނެސްގަތުން އެދެވިގެންވާ އަދި އެކަމަށް ބާރުއެޅި ހިތްވަރު ދެއްވިގެންވާ ރީތި އިސްލާމީ އަސާސެއްކަމެވެ. އަދި ކިއެއްތޯއެވެ. މިމާނައިގައި އައިސްފައިވާ އެންމެހާ ލަފްޒެއްގެވެސް މަފްހޫމަކީ ލުއި ކޮށް ފަސޭހަކުރުންމެއެވެ. ދަތި އުނދަގޫ ކަމާ އުންމަތް ނުކުޅައްދާފަނިވި އެންމެހާ ކަމެއް އެމީހުންގެ ކިބައިން އުފުއްލެވުމެވެ. އަދި ކިއެއްތޯއެވެ. މިއީ ރަސޫލު ﷲ ގެފާނުގެ އަރިހުން ސީދާގޮތުގައި އަމުރުފުޅު އައިސްފައިވާ ކަމެކެވެ.
(ނުނިމޭ)
ނޯޓް: މި ސިލްސިލާގައި މިގެނެސްދެނީ "الصحوة الإسلامية من المراهقة إلى الرشد" މި ފޮތުގެ ފަސްވަނަ ބާބެވެ.
އަދި މިލިޔުން ކޮށާމެށުމުގެ ކަވި މަސައްކަތް ކޮށްދެއްވާ އެޑިޓުކޮށްދެއްވި އަލްއަޚް ނޫރުއްސަލާމް އަބޫބަކުރަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ޝުކުރުދަންނަވަމެވެ.
[1] سورة الأنبياء 107
[2] رواه الحاكم و صححه 1/91 والدارمي 392 وابن أبي شيبة 7/441 عن أبي هريرة.
[3] سورة المائدة 006
[4] سورة البقرة 185
[5] سورة النساء 28
[6] سورة الحج 78
[7] رواه البخاري 3038، ومسلم 1733 عن أبي موسى.
[8] رواه الشيخان عن أنس, كما في اللؤلؤ والمرجان1131.
[9] سورة الإنشراح 5،6
[10] سورة الطلاق 7
[11] سورة الطلاق 4
[12] سورة طه 25،26
[13] سورة الفرقان 26
[14] سورة المدثر 8-10
[15] سورة البقرة 185
[16] سورة المائدة 006
[17] سورة النساء 28
[18] سورة الأنفال 66
[19] سورة البقرة 187
[20] متفق عليه عن أبي هريرة
[21] سورة الأعراف 157
[22] سورة البقرة 286
[23] رواه ابن ماجه 2045, والحاكم و صححه على شرط الشيخين 2/216 وابن حبان 7219, عن ابن عباس
[24] سورة البقرة 286
[25] سورة الأحزاب5
[26] سورة النحل 106
[27] رواه أحمد 6/168 عن عائشة
[28] رواه أحمد 1/390, و البخاري في الأدب المفرد 290, و الطبراني في الكبير 11/181, عن ابن عباس
[29] رواه ابن حبان عن ابن عباس 354 وصححه محققه, و البزار و الطبراني و قال الهيثمي 3/162: رجالهما ثقات : و حسنه المنذري في الترغيب و الترهيب, انظر كتابنا المنتقي: الحديث رقم 554
[30] رواه أحمد عن ابن عمر, و صححه الشيخ شاكر 5866و 5873 و البراز و الطبراني, قال الهيثمي 3/62: رواه أحمد و رجاله رجال الصحيح, و البراز و الطبراني في الأوسط, و إسناده حسن, و ابن حبان في صحيحه
މިމަބުޙަސުގައި ބަލައިލާނެ ކަންކަން: ބަހުގައި އިޖުތިހާދުގެ މާނައާއި އުޞޫލުލް ފިޤުހުގެ ޢިލްމުގައި އިޖުތިހާދުގެ މާނައާއި އިޖުތިހާދުގެ އަގު.
1-ބަހުގައި އިޖުތިހާދުގެ މާނަ:
ބަހުގައި އިޖުތިހާދަކީ ކަމެއް ޙާޞިލުކުރުމަށްޓަކައި މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ނުވަތަ ކަމެއް ޙަޤީޤަތަކަށް ހެދުމަށް ގަދައަޅައި މަސައްކަތް ކުރުމެވެ. އަދި މިބަސް ދަތި އުދަގޫ ކަންކަން ކުރުމުގައި މެނުވީ ބޭނުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.[1] އިޖުތިހާދަކީ ޖުހުދުގެ އިފްތިޢާލް ވަޒަނަށް ގެނެވިފައިވާ ބަހެވެ. ކަމެއްކުރުމުގައި އެންމެ މަތީ ދަރަޖައަށް އެކަންކުރުމަކީ އިޖުތިހާދެވެ.
2-އުޞޫލުލް ފިޤުހުގައި އިޖުތިހާދުގެ މާނަ:
އިމާމް މުޙައްމަދު އަބޫޒަހުރާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އުޞޫލުލް ފިޤުހުގައި އިޖުތިހާދުގެ މާނައަކީ ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިޔާ ފިޤުހުގެ ތަފްޞީލު ދަލީލުތަކުން ނުވަތަ މަޞްދަރުތަކުން ޝަރުޢީ ޙުކުމް ނެރުއްވުމެވެ. އަދި ބައެއްޢިލްމުވެރިން އެއީ ފިޤުހީ ޙުކުމް ނެރުމުގައި ނުވަތަ ތަންފީޛުކުރުމުގައި ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރުންކަމުގައި މާނަކުރައްވައެވެ.[2]
އަލްއާމިދިއްޔު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އިޖުތިހާދަކީ ޝަރުޢީ ޙުކުމްތަކުގައި ހީވާ ގޮތަކާ ހަމައަށް ވާޞިލުވުމަށް ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރުމެވެ. އެއީ އިތުރަށް މަސައްކަތް ނުކުރެވޭނެކަމަށް އިޙުސާސްވަންދެނެވެ. މިތަނުގައި ހީވާ ގޮތަކަށް ވާޞިލުވާ ވާހަކަ ބަޔާންވެފައިވަނީ ޤަޠުޢީ[3] ޙުކުމްތައް މިތަޢުރީފުން ނެރުމަށެވެ.[4]
އިމާމުލް ޙަރަމައިން ޖުވައިނީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޢިލްމުވެރިން ބަޙުސް ކުރައްވާފައިވާ މައްސަލަތައް މައިގަނޑު ގޮތުގައި ބެހިގެންވަނީ ދެބައަށެވެ. އެއީ އިޖުތިހާދުކުރުން ހުއްދަ މައްސަލަތަކާއި އިޖުތިހާދުނުކުރެވޭނެ ޤަޠުޢީ މައްސަލަތަކެވެ. އައްޒަރުކަޝިއްޔު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އުޞޫލުލް ފިޤުހުގައި އިޖުތިހާދަކީ ޢަލުކުރަންޖެހޭ ޝަރުޢީ ޙުކުމެއް ޝަރުޢީ ދަލީލުތަކުގެ އަލީގައި ނެރުމެވެ.[5]
ޝިރުޙު މުސްލިމުއް ޘަބޫތުގައި އައިސްފައިވެއެވެ. ޝަރުޢީ ޡަންނީ ޙުކުމެއް ހޯދުމަށް ކުރާމަސައްކަތަކީ އިޖްތިހާދެވެ.[6]
އިމާމް ޣަޒާލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އިޖުތިހާދަކީ ޝަރުޢީ ނައްޞުތަކުން ފިޤުހުގެ ޙުކުމަކާމެދު ޢިލްމު ލިބިގަތުމަށް ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ފުރިހަމަ އިޖުތިހާދަކީ ޙުކުމް ދެނެގަތުމުގައި، އިތުރަށް މަސައްކަތް ނުކުރެވޭނެކަން އިޙުސާސް ވެއްޖައުމަށް ދާންދެން ކުރެވޭ އިޖުތިހާދެވެ.[7]
ޤާޟީ ބައިޟާވީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޝަރުޢީ ޙުކުމެއް ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ގަދައަޅައި މަސައްކަތް ކުރުމަކީ އިޖުތިހާދެކެވެ. ޚުލާޞާކޮށް ދަންނަވާނަމަ އިޖުތިހާދަކީ ޝަރީޢަތުގެ ތަފްޞީލީ ދަލީލުތަކުން ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް އިސްތިންބާޠުކުރުމެވެ. ނުވަތަ ނެރުމެވެ.[8]
މިޒަމާނުގެ ދަންނަބޭކަލުންގެތެރެއިން ޝައިޚު މުޙައްމަދުބިން ޞާލިޙުބިން މުޙައްމަދުލް ޢުޘައިމީނު އިޖުތިހާދުގެ ތަޢުރީފެއްދެއްވަމުން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. بذل الجهد لإدراك حكم شرعي[9] މާނައީ: ޝަރުޢީ ޙުކުމެއް ދެނެގަތުމުގައި ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރުމެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ އަރިހުގައި އެންމެ މަޤުބޫލު ރައުޔައަކީ މުސްތަޞްފާގައި އިމާމުޣަޒާލީ ގެނެސްދެއްވާފައިވާ ރައުޔައެވެ. އެހެނީ އެރައުޔައަކީ ފުރިހަމަ ޖާމިޢު މާނިޢު ތަޢުރީފެއް ހުށަހަޅައިދޭ ރައުޔައެކެވެ.
އިޖުތިހާދުގެ އަގު:
ޑަކްޓަރ ޢަލީ ޖުމުޢާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ފަތުވާދެއްވާ މުޖުތަހިދުގެ މިސާލަކީ މާތްﷲގެ ތަރުޖަމާނުގެ މިސާލެވެ. އަދި ޙުކުމްކަނޑައަޅާ މުޖުތަހިދުގެ މިސާލަކީ މާތްﷲގެ ނާއިބެއްގެ މިސާލެވެ. އެހެނީ ޙާކިމާ އިޖުތިހާދުކުރުމަށްފަހު ނިންމާ ނިންމުމަކީ މިބިންމަތީގައި ތަންފީޛުކުރެވޭ މާތްﷲގެ އަމުރުފުޅެވެ. ޙުކުމްފުޅެވެ. އަދި ފަތުވާދެއްވާ މުޖުތަހިދަކީ ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކޮށް މައްސަލައެއްގައި މާތްﷲގެ ޙުކުމް ދެނެގަނެ، އެޙުކުމް މީހުންނަށް އޮޅުން ފިލުވައިދެއްވާ މީހެކެވެ.[10]
އިޖުތިހާދު ބެހިގެންވާ ބައިތައް:
މިމަބުޙަސުގައި ބަލައިލާނެކަންކަން: މައިގަޑު ގޮތެއްގައި އިޖުތިހާދު ބެހިގެންވާ ބައިތަކާއި މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިން ބެހިގެންވާ މަރުތަބާތައް.
މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބެހިގެންވާ ބައިތައް:
އިޖުތިހާދު މައިގަޑު ގޮތެއްގައި ބެހިގެންވަނީ ދެބައަކަށެވެ. 1- އިންނެތް އިޖުތިހާދު 2- އިންއޮންނަ އިޖުތިހާދު[11]
1-އިންނެތް އިޖުތިހާދު:
އިމެއްނެތް އިޖުތިހާދަކީ ކޮންމެ ޙާދިސާއެއްގައި އެކަމަކާ ގުޅުން ހުރި ޝަރުޢީ ދަލީލުތަކުން ޙުކުމް އިސްތިންބާޠުކުރުމެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ އެންމެހާ ކަންކަމުގައި ފަތުވާ ދިނުމެވެ.[12]
އިމެއްނެތް އިޖުތިހާދު ދެބައަކަށް ބެހިގެންވާކަމަށް ޑަކްޓަރ މުޞްޠަފައް ޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެދެބައަކީ: މުސްތަޤިއްލުކޮށް އިމެއްނެތި އިޖުތިހާދުކުރުމާއި މުސްތަޤިއްލުކަމެއްނެތި އިމެއްނެތް އިޖުތިހާކުރުމެވެ.
1- މުސްތަޤިއްލުކޮށް އިމެއްނެތި އިޖުތިހާދުކުރުން:
މުސްތަޤިއްލުކޮށް އިޖުތިހާދުކުރުމަކީ އަމިއްލަ އުޞޫލުތަކަކާއި ޤަވާޢިދުތަކެއް ބޭނުންކޮށްގެން އިޖުތިހާދުކުރުމެވެ. އޭނާ ބޭނުންވާ ކަންކަން ދެނެގަތުމަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ. އަދި ކުރެވޭ ސުވާލުތަކުގެ ޖަވާބުތައް ހޯދާނެއެވެ. މިފަދަ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރޭގައި އިމާމް ޒައިދާއި މުޙައްމަދުލް ބާޤިރާއި އަބޫޙަނީފާއާއި ޖަޢުފަރުއްޞާދިޤާއި މާލިކުބިން އަނަސްއާއި ޝާފިޢީއާއި އައުޒާޢީއާއި ލައިޘާއި ޘައުރީ ފަދަ ޢިލްމުވެރިން ހިމެނެއެވެ. އަދި އެނޫންވެސް އެތައް ބޭފުޅުންނެއް ހިމެނެއެވެ.
2- މުސްތަޤިއްލުކަމެއްނެތި އިމެއްނެތި އިޖުތިހާދުކުރުން:
އިހުގައި ދެންނެވި ޝަރުޠުތައް ހަމަވުމާއެކުވެސް އެބޭފުޅެއްގެ އިޖުތިހާދުތަކަށް އަމިއްލަ ޤަވާޢިދެއް އެކަށައެޅުއްވުމެއްނެތި، މަޛްހަބެއްގެ އިމާމެއްގެ ޤަވާޢިދު އިޖުތިހާދުކުރުމުގައި ބޭނުންކުރައްވައެވެ. އެފަދަ ބޭފުޅަކީ މުޠަލަޤު އެކަމަކު މަޛްހަބަކަށް ނިސްބަތްވާ ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. މިފަދަ ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި ޝާފިޢީ މަޛުހަބުގެ المزنى އާއި ޙަނަފީ މަޛުހަބުގެ أبو يوسف ފަދަ ބޮޑެތި މަޝްހޫރު ދަންނަބޭކަލުން ހިމެނެއެވެ. މިބޭކަލުންނަކީ އެބޭކަލަކު ނިސްބަތްވެވަޑައިގަންނަވާ މަޛުހަބެއް މުސްތަޤިއްލުވެ، ފުޅާވުމުގައި ވަރަށް ބޮޑު ދައުރެއް އަދާކުރެއްވި ޢިލްމުވެރިންނެވެ.[13]
2-އިން އޮންނަ އިޖުތިހާދު:
އެއީ ބައެއް މައްސަލަތަކުގައި އިޖުތިހާދުކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ލިބިފައިވުމެވެ. އެއީ އެހެނިހެން ބައެއް މައްސަލަތައް ފިޔަވައެވެ. އިމާމް ޒަރުކަޝީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. " އިން އޮންނަ ގޮތަށް އިޖުތިހާދުކުރާ ފަރާތެއް ވަކި ޚާއްޞަ އިމާމެއްގެ މަޛްހަބަކަށް ނުވަދެ އިޖުތިހާދުކުރުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ."[14]
އިންއޮންނަ އިޖުތިހާދުގެ ޝަރުޠުތައް: އެމައްސަލައަކާ ގުޅުންހުރި ޝަރުޢީ ޙުކުމަތައް އެގުމެވެ. އެހެން މައްސަލަތަކާ ގުޅުންހުރި ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް އެގުމަކީ ލާޒިމުކަމެއްނޫނެވެ.
މުޖުތަހިދުން ބެހިގެންވާ މަރުތަބާތައް:
މައިގަޑު ގޮތެއްގައި އިޖުތިހާދު ބެހިގެންވާ ބައިތަކުގެ އިތުރަށް، އިމާމް މުޙައްމަދު އަބޫޒަހުރާ އިޖުތިހާދުކުރާ ފަރާތްތައް މަރުތަބާތަކަކަށް ބައްސަވާފައިވެއެވެ. އެއީ ހަތަރު މަރުތަބާއެކެވެ.
1- ޝަރުޢުގައި އިޖުތިހާދުކުރައްވާ ފަރާތްތައް:
މިމަރުތަބާގައި ހިމެނެނީ މުސްތަޤިއްލުކަމާއެކު އިމެއްނެތް ގޮތުގައި އިޖުތިހާދުކުރައްވާ ބޭފުޅުންނެވެ. މިބޭފުޅުންނަކީ ފިޤުހުގެ އެންމެ މަތީ ގިންތީގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ ބޭކަލުންނެވެ. އެބޭކަލުން ޙުކުމް ނެރުއްވުމުގައި އެއްވެސް އެހެން ބޭފުޅަކަށް ތަބާވެވަޑައިނުގެން ސުންނަތާއި ޤުރުއާނުން ސީދާ ޙުކުމްނެރުއްވައެވެ.
2- ނިސްބަތްވެވަޑައިގެންވާ ޙާލުގައި އިޖުތިހާދުކުރައްވާ ފަރާތްތައް:
މިބޭފުޅުންނަކީ މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިންގެ ދެވަނަ މަރުތަބާއެވެ. މިބޭފުޅުންގެ އިމާމްގެ ރައުޔަ އަޞްލުތަކުގައި ނަންގަވައެވެ. އެބޭކަލުންނަކީ އިމާމުންގެ ދަރިވަރުންނެވެ. އަދި އެކުވެރިންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ފަރުޢީ މައްސަލަތަކުގައި އެބޭކަލުންގެ އިމާމުންނާ ޚިލާފުވެވަޑައިގަންނަވެއެވެ.
3- މަޛުހަބުގައި މުޖުތަހިދުން:
މިއީ ތިންވަނަ ފަންތީގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިންނެވެ. މިބޭފުޅުންނަކީ ފަރުޢީ އަދި އުޞޫލީ މައްސަލަތަކުގައި މަޛުހަބުގެ އިމާމަށް ތަބާވެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅުންނެވެ. މިބޭފުޅުން ޙުކުމް ނެރެއްވުމަށް މަސައްކަތްކުރައްވާނީ އިމާމުގެ ކިބައިން ރައުޔައެއް ރިވާވެފައިނުވާ ކަންކަމުގައެވެ.
4- ތަރުޖީޙުކުރައްވާ މުޖުތަހިދެއް:
އިހުގެ އިމާމުން އިޖުތިހާދުނުކުރައްވާ މައްސަލައެއްގައި ނުވަތަ ޙުކުމެއް އިމާމުގެ ކިބައިން ވާރިދުވެފައިނުވާ މައްސަލައެއްގައި ނުވަތަ އިމާމުން އިޖުތިހާދުކުރައްވައި ޙުކުމް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ މައްސަލައެއްގައިވެސް މިބޭފުޅުން އިޖުތިހާދުކުރައްވައި އަލުން، ނުވަތަ އަލަށް ޙުކުމެއް ނުނެރުއްވާނެއެވެ.[15]'
އިޖުތިހާދު ޝަރުޢުކުރެއްވުމުގެ ދަލީލުތައް:
މިމަބުޙަސުގައި ބަލައިލާނެ ކަންކަން: ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގެ އަލީގައި އިޖުތިހާދު ޝަރުޢުވެގެންވުމުގެ މައްޗަށް ހުރި ދަލީލުތައް.
އިޖުތިހާދުކުރުން ހުއްދަވެގެންވާ ކަމުގެ މައްޗަށް ޝަރުޢީ ގިނަގުނަ ނައްޞުތަކުން ދަލީލުލިބެއެވެ. ޞަރީޙަ ގޮތުގައެވެ. ނުވަތަ އިޝާރާތެއްގެ މަގުންނެވެ.
1-ޤުރުއާނުން:
މާތްﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا (١٠٥)ސޫރަތުއް ނިސާ މާނައީ:ހަމަކަށަވަރުން ޙައްޤު ގޮތުގައި، ތިމަންރަސްކަލާނގެ ކަލޭގެފާނަށް ފޮތް ބާވައިލެއްވީ، ކަލޭގެފާނަށް ﷲ އަންގަވާފައިވާ ގޮތުގެ މަތީން މީސްތަކުންގެ މެދުގައި ޙުކުމްކުރެއްވުމަށެވެ. ޚިޔާނާތްތެރިންގެ ދިފާޢުގައި މަސައްކަތްކުރައްވާ ބޭކަލަކުކަމުގައި ވެވަޑައިނުގަންނަވާށެވެ. ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "މިއާޔަތުގައި ޤިޔާސުގެ މަގުން އިޖުތިހާދު ކުރުން ހުއްދަވެގެންވާކަމަށް ދަލީލު އެކުލެވިގެންވެއެވެ."[16]
އަދިވެސް މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވެއެވެ. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا (٥٩)ސޫރަތުއް ނިސާ މާނައީ: އޭއީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ. ތިޔަބައިމީހުން ﷲއަށާއި ރަސޫލާއަށާއި ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ވެރިންނަށް ކިޔަމަންވާށެވެ. އަދި ކަމެއްގައި ތިޔަބައިމީހުން ދެބަސްވެއްޖެނަމަ ﷲއަށާއި ރަސޫލާއަށް އެކަން ރައްދުކުރާށެވެ. އެއީ ތިޔަބައިމީހުން މާތްﷲއަށާއި އާޚިރަތްދުވަހަށް އީމާންވާނަމެވެ. އެގޮތް ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަން ބޮޑުވެގެންވެއެވެ. އަދި ނިމުމެއްގެ ގޮތުންވެސް ރީތިކަންވެސް ބޮޑުމެއެވެ.
މުޞްތަފައްޒުޙައިލީ މިއާޔަތުގެ ތަފްސީރުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ﷲގެ އަމުރުފުޅަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާގެ އަމުރުފުޅަށް ކިޔަމަންވުމަކީ ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގެ ނައްޞަށް ތަބާވުމެވެ. ދެބަސްވާ ހިނދުގައި މާތްﷲއަށާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް އެކަމެއް ރައްދުކުރުމަކީ، އެކަމުގައި ސުންނަތާއި ޤުރުއާނުގައި ވާރިދުވެފައިވާ ދަލީލުތައް ހޯދުމެވެ. އަދި އެދަލީލުތަކުގެ އަލީގައި އައު ޙުކުމެއް ނެރުމެވެ.[17]
إِنَّ فى ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٣)ސޫރަތުއް ރަޢުދު މާނައީ: "ހަމަކަށަވަރުން އެކަމުގައި ވިސްނާ ބައަކަށް ދަލީލުތަކެއް ހުރެއެވެ." މިއާޔަތުން ދޭހަވާ ގޮތުގައި ކަންކަމާވެދު ވިސްނަންޖެހެއެވެ.
މާތްﷲ ވަޙީކުރައްވަނީއެވެ. وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨)فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا (٧٩) ސޫރަތުލް އަންބިޔާ މާނައީ: އަދި ދާވޫދުގެފާނާއި ސުލައިމާނުގެފާނު ހަނދާންކުރައްވާށެވެ. ޤައުމުގެ މީހުންގެ ބަކަރިތަކެއް ދަޑަކަށް ވަދެ ރޭގަނޑުގައި ހުއި ހެފި މައްސަލާގައި އެދެބޭކަލުން (ދެގޮތަށް) ޙުކުމްކުރެއްވި ހިނދެވެ. އެދެބޭކަލުން ކުރެއްވި ޙުކުމުގެ މައްޗަށް ތިމަންރަސްކަލާނގެ ހެކިވެވޮޑިގެންވަމެވެ. ފަހެ ތިމަންރަސްކަލާނގެ ސުލައިމާނުގެފާނަށް އެޙުކުމް ވިސްނަވައިދެއްވީމެވެ. އަދި އެއިން ކޮންމެ ބޭކަލަކަށްމެ ޙިކުމަތާއި ޢިލްމުދެއްވީމެވެ. السمرقندي ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މިއާޔަތުން އެގެނީ މާތްﷲގެ ވަޙީބަސްފުޅެއް ކަމެއްގައި ނެތް ހިނދެއްގައި އެކަމެއްގައި އިޖުތިހާދުކުރެއްވުމަކީ ނަބީބޭކަލުންގެ އުޞޫލެއްކަމެވެ. [18]
2-ސުންނަތުން:
އިޖުތިހާދުކުރުން ހުއްދަވެގެންވާ ކަމުގެ މައްޗަށް ވަރަށްގިނަ ދަލީލުތައް ސުންނަތުން ވާރިދުވެފައިވެއެވެ. ފިޢުލީ ނުވަތަ ޤައުލީ ދަލީލުތަކެއް ޞަރީޙަކޮށް ނުވަތަ އިޝާރަތުގެ ގޮތުން ވާރިދުވެފައިވެއެވެ.
ރަސޫލުﷲ (އެކަލޭގެފާނުގެ މައްޗަށް ޞަލަވާތްހުރި) ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "إذا حكم الحاكم فاجتهد ثم أصاب فله أجران وإذا حكم فاجتهد ثم أخطأ فله أجر"[19] މާނައީ: ޙާކިމާ ޙުކުމެއް ކުރުމަށް އިޖުތިހާދުކޮށް، އެކަމުގައި ރަނގަޅުގޮތަށް ވާޞިލުވެއްޖެނަމަ އޭނާއަށް ދެއަޖުރު ހުއްޓެވެ. އަދި ޙުކުމްކުރުމަށް އިޖުތިހާދުކޮށް އެކަމުގައި ކުށްކުރެވުނު ނަމަ، އޭނާއަށް އެއްދަރުމަ ހުއްޓެވެ. އަދި މިޙަދީސަކީ އިޖުތިހާދު ހުއްދަވެގެންވާކަމަށް އިމާމް ޝާފިޢީގެފާނު ދަލީލު ޤާއިމުކުރައްވާ ޙަދީސެކެވެ. ޞަޙީޙު މުސްލިމުގެ ޝަރަޙައިގައި އިމާމް ނަވަވީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މިޙަދީސްގައި މިވަނީ ޙުކުމްއެކަށައަޅާ ޢިލްމުވެރިޔާގެ ވާހަކަ ކަމަށް މުސްލިމުން އިޖުމާޢުވެފައިވެއެވެ.[20]
ރަސޫލުﷲ މުޢާޛުގެފާނު ޔަމަނަށް ފޮނުއްވަމުން އެކަލޭގެފާނަށް ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. كيف تصنع إن عرض لك القضاء؟ މާނައީ: ތިބާއަށް މައްސަލައެއް ނިންމަން ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ ކަންތައް ކުރާނީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟ އެހިނދު މުޢާޛުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. أقضى بكتاب الله މާނައީ: ތިމަންކަލޭގެފާނު އެކަމެއްނިންމަވާނީ ﷲގެ ފޮތުންނެވެ. ދެން ރަސުލުﷲ ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. فإن لم يكن فى كتاب الله؟ މާނައީ؛ ﷲގެ ފޮތުގައި އެޙުކުމް ނެތްނަމަ ހަނދާނީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟ މުޢާޛުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. فبسنة رسول الله މާނައީ: އެހެންކަމަށްވާނަމަ ﷲގެ ރަސޫލާގެ ސުންނަތުންނެވެ. ރަސޫލުﷲ ޙަދީސްކުރެއްވިއެވެ. "فإن لم يكن فى سنة رسول الله؟" މާނައީ: ﷲގެ ރަސޫލާގެ ސުންނަތުގައި ނެތްނަމަ ކަންކުރައްވާނި ކިހިނަކުންހެއްޔެވެ؟ މުޢާޛުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.أجتهد فى رأيي ولاالو މާނައީ: އަޅުގަނޑުގެ ރައުޔައަށް އިޖުތިހާދުކުރާނީއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ފަރުވާކުޑަ ނުކުރާނަމެވެ. މުޢާޛުގެފާނުގެ މޭމަތީގައި ޖައްސަވާފައި ރަސޫލުﷲ ޙަދީސްކުރެއްވީއެވެ. "الحمد لله الذى وفق رسول رسول الله لما يرضى الله و رسوله" މާނައީ: ރަސޫލުﷲގެ ރަސޫލާއަށް މާތްﷲއާއި އެކަލާނގެ ރަސޫލާ ރުހިވޮޑިގަންނަވާނެ ގޮތަށް ތައުފީޤު ދެއްވިކަންމައްޗަށް ﷲއަށް ޙަމްދުހުއްޓެވެ.[21]
ރަސޫލާކުރެވި އިޖތިހާދު:
ރަސޫލުﷲ އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި ވަޙީ ބަސްފުޅު ވާރިދުވެފައިނުވާ ކަންކަމުގައި އިޖުތިހާދުކުރެއްވިތޯ ނުވަތަ ނުކުރައްވާތޯ ކުރެވޭ ސުވާލަށް ޖަވާބު ދެއްވުމުގައި ދަންނަބޭކަލުންގެ މެދުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުންއެބަހުއްޓެވެ. އިމާމް އަޙުމަދާއި އިމާމް އަބޫޔޫސުފު ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ އެފަދައިން އިޖުތިހާދުކުރެއްވިއެވެ. ޞަރީޙަނޫން ގޮތެއްގައި އިމާމްޝާފިޢީވެސް އެކަންހުއްދަކަމުގައި ރިސާލާގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަބޫޢަލިއްޔުލް ޖިއްބާއީ އެކަމާ ދެކޮޅު ހައްދަވައެވެ. އަދި އިމާމް އާމިދިއްޔު ބޮޑަށް ތާއީދުކުރައްވަނީ ޝަރުޢީ ޙުކުމްތަކާ މެދު އެކަލޭގެފާނު އިޖުތިހާދު ނުކުރައްވާކަމަށެވެ.[22]
އިޖުތިހާދުކުރެއްވި ކަމުގެ ދަލީލުތައް:
މާތްﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ. مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأرْضِ (٦٧) ސޫރަތުލް އަންފާލު މާނައީ: ނަބިއްޔާއަށް އަސީރުންތަކެއް ވުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. މިއާޔަތް ބާވައިލެއްވުމުން ކީރިތި ރަސޫލާ ޙަދީސްކުރެއްވި ބަސްފުޅުގެ މާނައިގައިވެއެވެ. "އުޑުން ބިމަށް ކޯފާއެއް ފޮނުއްވިނަމަ ޢުމަރުގެފާނު ފިޔަވައި އެކަކުވެސް ސަލާމަތް ނުވީހެވެ." މިކަމުން އެގިގެންދަނީ އެކަލޭގެފާނު ބަދުރުގެ އަސީރުންނާ މެދު ނިންމެވި ނިންމެވުމަކީ މާތްﷲގެ ވަޙީގެ ދަށުން ނިންމެވި ނިންމެވުމެއް ނޫންކަމެވެ.
އަދި ޝަޢުބިއްޔު ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. ބައެއްކަންކަމުގައި ރަސޫލާ ގޮތްތަކެއް ނިންމެވުމަށްފަހުގައި އެކަލޭގެފާނު އެގޮތްތަކުން ރުޖޫޢަވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެއީ އެކަމުގައި ވަޙީ އެހެންގޮތަކަށް އައުމުންނެވެ. އިމާމް އާމަދިއްޔު މިޙަދީސާ މެދުގައި އިޙުކާމުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މިޙަދީސަކީ މުރުސަލު ޙަދީސެކެވެ. އަދި މުރުސަލު ރިވާޔަތަކުން ޙުއްޖަތް ޤާއިމު ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ރަސޫލުﷲ ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް ނެރުއްވުމުގައި އިޖުތިހާދުނުކުރައްވާކަން ސާބިތުކުރައްވަމުން އިމާމްއާމިދިއްޔު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ އެތަށް ކަމެއްގައި މާތްﷲގެ ވަޙީ ބަސްފުޅުގެ އިންތިޒާރުގައި މަޑުކުރެއްވިއެވެ.[23]މިރައުޔައަށް ރައްދުދެއްވަމުން އިމާމުލް ޙަރަމައިން ޖުވައިނީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ އެފަދައިން މަޑުކުރެއްވީ އިޖުތިހާދުކުރެއްވުން ހުއްދަވެގެންނުވާ ކަންކަމުގައެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނަށް ކޮންމެހެންވެސް ޙުކުމެއް އެންގެވުމަށް ވަޙީބޭނުންވާ ފަދަ ކަންކަމުގައެވެ.[24]
3-ބުއްދިން:
ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ ކޮންމެ ކައުނުގައިވާ ކޮންމެ ކަމެއްގައިވެސް ޝަރުޢީ ޙުކުމެއް ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ. އެއާއެކު ޤުރުއާނާއި ސުންނަތަކީ އިންވެފައިވާ ނައްޞުތަކެކެވެ. އަދި ކައުނުގައި ހިނގާކަންކަމަކީ އޭގެ އިން ކަނޑައެޅިފައިވާ، ވަކިޢަދަދަކަށް ހުރިކަންކަމެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމުން އިންކަނޑައެޅިފައިވާ އެއްޗެހި އިންކަނޑަނޭޅި ހުރި ތަކެތި ވަށައިގެން ހުންނާނެވެ. އެހެންކަމުން އައުކަންކަމުގައި އިޖުތިހާދުކޮށް ޙުކުމްތައް ނެރުމަކީ ބިއްދީގެ ގޮތުން ބަލާއިރު ކޮންމެހެން މުހިއްމުކަމެކެވެ.[25]
އިޖުތިހާދުކުރާ މީހާގެ ޝަރުޠުތައް:
މިމަބުޙަސުގައި ބަލައިލާނެ ކަންކަން: މައިގަޑު ޝަރުޠުތަކާއި ބައެއް ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ޚާއްޞަ ޝަރުޠުތަކަށެވެ.
އިމާމް ޝާޠިބީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އިޖުތިހާދުގެ ދަރަޖަ ލިބިގަނެވޭނީ ދެޞިފައެއް ލިބިގަނެވިގެނެވެ. 1- ފުރިހަމައަށް ޝަރީޢަތުގެ މަޤުޞަދުތައް ދެނެގަނެވިގެނެވެ. 2-އަދި ޙުކުމްތައް އޭނާއަށް ފަހުމުވާ ގޮތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އިސްތިންބާޠުކުރުމުގެ ބާރުލިބިފައިވެގެނެވެ.[26]
ޤާޟީ ބައިޟާވީ ވިދާޅުވިއެވެ. މުޖުތަހިދުގެ ކިބައިގައި ދެޝަރުޠެއް ހަމަވާން ޖެހޭނެކަމަށް ވިދާޅުވެއެވެ. އެއީ: 1- މާތްﷲއަށާއު އެކަލާނގެ ރަސޫލައަށް އީމާންވެގެންވާ މުކައްލަފެއްކަމުގައިވުމެވެ. 2- ޝަރުޢީ ޙުކުމްތަކުގެ އިންތައް ދަންނަ އެގޭ މީހެއްކަމުގައިވުމެވެ.[27]
ޝައިޚު އިބްނުލް ޢުޘައިމީން 5 ޝަރުޠެއް ބަޔާންކުރެއްވިއެވެ. 1- އިޖުތިހާދުކުރުމަށް ބޭނުންވާ މިންވަރަށް ޝަރުޢީ މަޞްދަރުތަކުގެ ދަލީލުތައް އެގުމެވެ. 2- ޙަދީސްތަކުގެ ޞައްޙަކަމާއި ޟަޢީފުކަން އެގެންޖެހުމެވެ. އިސްނާދާއި ޙަދީސްގެ ރިޖާލުން[28] ރަނގަޅަށް އެގުމެވެ. 3- ނާސިޚާއި މަންސޫޚާއި އިޖުމާޢުގެ ޙާލަތްތައް ރަނގަޅަށް އެގުމެވެ. 4- ދަލީލުތަކުގައި ހުންނަ ޤައިދުތަކާއި އެ ޤައިދުތަކުގެ ނަތީޖާ އެގުންވަރަށް މުހިންމެވެ. 5- ލަފުޒުތަކުގެ މުރާދުތަކާއި ގުޅުން ހުރި މިންވަރަށް ޢަރަބި ބަހާއި އުޞޫލުލް ފިޤުހުގެ ޢިލްމު އެގުމެވެ.[29]
އިސްވެދިޔަ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވުމަށްޓަކައި އަންނަނިވި ޢިލްމުތައް އެގުން ޝަރުޠުވެގެންވެއެވެ. މުޞްޠަފައް ޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އަންނަނިވި ކަންކަން ހަމަނުވަނީސް އޭނާއަށް އިޖުތިހާދުކުރުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. އޭނާގެ މަސައްކަތެއް ސަވާބު ލިބޭނީ އޭނާގެ ޢަމަލަށެވެ. އަދި އޭނާގެ ބަހަށް ތަބާވުން ހުއްދަވާނެއެވެ. ނުވަތަ އޭނާއަށް ތަޤުލީދުކުރުން ހުއްދަވާނެއެވެ.[30]
މައިގަނޑު ޝަރުޠުތައް:
1-ޢަރަބި ބަސްއެގުން:
އިމާމް މުޙައްމަދު އަބޫޒަހުރާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "އުޞޫލުލް ފިޤުހުގެ ޢިލްމުވެރިން އިއްތިފާޤުވެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ޢަރަބި ބަހުގެ ޢިލްމު ރަނގަޅަށް އެގުން މުހިއްމެވެ. އެހެނީ އިސްލާމްދީނުގެ އަސާސީ އަޞްލުކަމުގައިވާ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި އެޤުރުއާނު ތަފްޞީލު ސުންނަތްވަނީ އެބަހުންނެވެ."[31] އިމާމް ޣަޒާލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޢަރަބީންގެ ވާހަކަތައް ދެނެގަނެވޭ މިންވަރަށް ޢަރަބި ބަސް އެގެން ޖެހެއެވެ. ބޭނުންކުރުމުގައި ޢަރަބީންގެ އާދަތައް ދެނެގަތުން މުހިންމެވެ. އެބަހުގެ ޙަޤީޤަތްތަކައި މަޖާޒުތަކާއި މުޙުކަމު ބަސްތަކައި މުތަޝާބަހު ލަފްޒުތައް އެގެން ޖެހޭނެއެވެ. މިފެންވަރަށް އާދެވޭނެ ބަހުގެ ގޮތުން މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިންނެވެ.[32] އަލްއާމިދިއްޔު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ބަހުގައި އަޞްޢަމިއްޔު ފަދައިން ނުވަތަ ނަޙޫގެ ޢިލްމުގައި ސީބަވައިހިއާއި ޚަލީލުފަދައިން ވުމަކީ ކޮންމެހެން މުހިއްމު މަޖުބޫރުކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޢަރަބިން ބަސްތައް ބޭނުންކުރާ ގޮތާއި އެބަހުން ލިބޭ މުރާދު ފަހުމްވާ މިންވަރަށް ޢަރަބި ބަސްއެގުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންކަމެކެވެ. އެހެނީ ޢަރަބި ބަހުގެ އެހިސާބު ނޭނެގޭނަމަ، އެކަންވާނީ ޙުކުމްތައް ދެނެގަތުމަށް ދަތިކުރުވާ ކަމެއްކަމުގައެވެ.[33] ޑަކްޓަރ ވަހަބަތުއް ޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޢަރަބި ބަހުގެ ޚާއްޞިއްޔަތުތަކާއި އެކުލެވުންތަކާއި ލަފްޒުތައް ދަލީލުކުރާ ކަންކަން ރަނގަޅަށް އެގުމަކީ ކޮންމެ މުޖުތަހިދަކަށް ބޭނުންވެގެންވާ ކަމެކެވެ. އަދި ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ބަސް އެގުމަކީ މުޖުތަހިދެއްގެ އެންމެ މުހިއްމު ޝަރުޠުކަމަށް ދެކެވަޑައިގެން އެންމެ ފުރަތަމަ ޝަރުޠުގެ ގޮތުގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.[34]
2-ޤުރުއާނުގެ ޢިލްމު ރަނގަޅަށް އެގުން:
އިމާމް މުޙައްމަދު އަބޫޒަހުރާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މިޝަރުޠަކީ އިމާމް ޝާފިޢީ އެކަލޭގެފާނުގެ ރިސާލާ ނަމަކަށް ކިޔުނު ފޮތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ޝަރުޠެކެވެ. އެހެނީ ކީރިތި ޤުރުއާނަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ އެންމެ މުހިއްމު ތަނބެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޤުރުއާނުގެ ޢިލްމަކީ ތަނަވަސްވެގެންވާ ޢިލްމެކެވެ. އެޢިލްމު ފުރިހަމައަށް ލިބިއްޖެ މީހެއްގެ ކިބައިގައި މުޅި ދީން ޖަމާވެފައިވާ ފަދައެވެ. އެޢިލްމަކީ އާޔަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޚާއްޞައާޔަތްތަކާއި ޢާންމު އާޔްތަތައް ދެނެގަތުމުގެ ޢިލްމެވެ. އަދި މުޅި ޤުރުއާނު ހިތުދަސްވުން ޝަރުތުކުރައްވާކަމަށް ރިވާވެގެންވެއެވެ.[35] އިމާމް ޣަޒާލީ ޤުރުއާންއެގެން ޖެހޭ ޖެހުމުގެ މިންވަރު ބަޔާންކުރައްވަމުން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޤުރުއާނުގައި ހުރި ޙުކުމްތަކާ ގުޅުންހުރި އާޔަތްތައް އެގެންޖެހޭނެއެވެ. އަދި އެއާޔަތްތަކުގެ ޢަދަދަކީ 500 އާޔަތްތަކެވެ. މުޖުތަހިދެއްގެ ކިބައިން މުޅި ޤުރުއާނު ހިތުދަސްވުން މުހިއްމެއްނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެގެންޖެހޭނީ ބޭނުންޖެހިފައިވާ އާޔަތް އޮންނަ ތަން އެގުމެވެ. އަދި މުޅި ޤުރުއާނު އެކީ ހިތުދަސްކުރުން މަޖުބޫރެއްނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތައް ފަހުމްވުން މަޖުބޫރެވެ.[36]
ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައިލީ ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، ދެގޮތަކަށް ޤުރުއާނުގެ ދަލީލުތައް އެގެން ޖެހެއެވެ. 1- ބަހުގެ ގޮތުން އާޔަތްތަކުގެ މާނަ 2- އެއާޔަތްތަކުގެ ޝަރުޢީ މާނައެގުން.
1- ބަހުގެ ގޮތުން އާޔަތްތަކުގެ މާނައެގުން: މާނަ ދޭހަވުމުގައި ޚާއްޞަ ލަފްޒުތަކާއި ޢާންމު ލަފްޒުތައް އެގިގަތުމެވެ. މިޢިލްމު ލިބެނީ ޢަރަބިންގެ މެދުގައި ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން އެބަސްތައް އެގުމުންނެވެ. ނުވަތަ ޢަރަބި ބަހުގެ އެކި ޢިލްމުތައް ދަސްކޮށްގެން މިހިސާބަށް ވާޞިލުވެވިދާނެއެވެ.
2- އެއާޔަތްތަކުގެ ޝަރުޢީ މާނައެގުން: މިއާޔަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙުކުމްތަކަށް އަސަރުކުރުވާނެ ސަބަބުތަކާއި މާނަތައް ދެނެގަތުމާއި އަދި ނިންމިމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ޢިބާރާތުގެ ގޮތުން ޙުކުމަކަށް ދަލީލުކުރާކަން ދެނެގަތުމެވެ. އަދި ލަފްޒުތައް ބެހިގެންވާ ބައިތައް އެގުމެވެ.[37]
3-ސުންނަތުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްދެނެގަތުމަށް ބޭނުންވާ މިންވަރު އެގުން:
އިމާމް ޣަޒާލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޙުކުމްތަކާ ގުޅުންހުރި ޙަދީސްތަށް ކޮންމެހެންވެސް އެގެންޖެހޭނެއެވެ. ހާހަކަށްވުރެ ގިނަ ޙަދީސް ހުއްޓަސް އެޙަދީސްތައް ހުންނަނީ އިމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެހެނިހެން ޙުކުމްތަކާ އަދަބުތަކާ ގުޅުންހުރި ޙަދީސްތައް އެގޭކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. އަދި އެހުރިހާ ޙަދީސްތަކެއް ހިތުން ދަސްރުން މަޖުބޫރެއްނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް ބޭނުންޖެހިއްޖެނަމަ އެޙަދީސްތަކަށް ރުޖޫޢަވެދާނެއެވެ.[38] ބައެއް މައްސަލަތަކުގައި ވަކިން އިޖުތިހާދުކުރާނަމަ، އެފަދަ މައްސަލަތަކާ ގުޅުންހުރި ހުރިހާ ޙަދީސެއް އެގެން ޖެހޭނެކަމަށް އަލްއިމާމުލް އާމިދިއްޔު ވިދާޅުވެއެވެ. އަދި ޙަދީސްތަކުގެ ނާސިޚާއި މަންސޫޚު އެގެންޖެހޭނެއެވެ.[39] އިމާމް އިބުނުޢަރަބީ އެފަދަ ޙަދީސްތަކުގެ ޢަދަދަކީ ތިންހާސް ޙަދީސްކަމުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި އަޙްމަދު ބިން ޙަންބަލުގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވެއެވެ. ނަބިއްޔާގެ ކިބައިން އައިސްފައިވާ ޙުކުމްތަކާބެހޭ ޙަދީސްތައް ޖުމްލަ 1ލައްކަ އެއްހާސް ޙަދީސްކަމުގައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިފަދައިން އިންކުރެވިފައިވާ ވުމަކީ އެންމެ އެކަށިގެންވާ ކަމެއްނޫންކމަގައި ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައްލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އަދި އިރުޝާދުލް ފުޙޫލުގައި އިމާމް ޝައުކާނީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ހަފޮތް ފަދަ މަޝްހޫރު ބޮޑެތި ޙަދީސްފޮތްތައް އެގުމަކީ ކޮންމެ މުޖުތަހިދަކާމެދުވެސް ލާޒިމްކަމެކެވެ. އެއީ ޞަޙީޙުތަކާއި ސުނަނާއި މުސްނަދުތަކާއި މުސްތަޚުރަޖާތުތަކާއި މުސްތަދުރަކާތުތައް ފަދަ އަސާސީ ފޮތްތަކެވެ.[40] އަދި އިބުނުއްސުބުކީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ޙަދީސް ހިތު ދަސްކުރަން ޖެހިފައި ނުވުމުގެ އިތުރަށް ޙުކުމްތަކާ ގުޅުން ހުރިހާ ޙަދީސެއް އެގުންވެސް ޝަރުޠުކުރެވިގެންނުވާނެއެވެ.[41]
4-އިޖުމާޢުވެފައިވާ ޙާލަތްތައް އެގުން:
ޑަކްޓަރ މުޞްޠަފައްޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އިޖުތިހާދުކުރުން ފެށިފައިވަނީ، އިޖުމާޢު[42]ގެ ކުރިން އެންމެ ފުރަތަމަ ޖީލުގައެވެ. އެހެންކަމުން އެއިރުގެ މުޖުތަހަދު ޢިލްމުވެރިން ކަމަށް އެއްބަސްވެ އިއްތިފާޤުވެވަޑައިގެންފިނަމަ އެކަމެއް އިޖުމާޢެއްކަމުގައި ހިމެނިގެން ހިގައިދާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން އިޖުމާޢުވެވިއްޖެ ކޮންމެ މައްސަލައެއް ޤަޠުޢީ ޙުކުމެއް ލިބިފައިވާ މައްސަލައެއްކަމުގައި ހަމަޖެހިގެންދެއެވެ.[43] މިމައްސަލާގައި ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައިލީ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިއަކު ފަތުވާދޭއިރު އޭނާދޭ ފަތުވާއަކީ އެއްވެސް ޙާލެއްގައި ކުރީގައި އިސްވެދިޔަ މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިން އިޖުމާޢުވެވަޑައިގެންފައިވާ މައްސަލައެއްކަމުގައި ހިމެނިގެންނުވާނެއެވެ. އެކަން އޭނާއަށް އޮޅުން ފިލައިފައި އޮތުން ވަރަށް މުހިއްމެވެ.[44] އިމާމް ޣަޒާލީ އިޖުމާޢުގެ ޙާލަތްތައް އެގުމުގެ މުހިއްމުކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން ވިދާޅުވެފައިވަނީ ކޮންމެ މުޖުތަހިދަކަށްވެސް އެންމެ ކުޑަމިނުން އޭނާ އިޖުތިހާދުކުރިން މައްސަލައިގައި އިސްވެދިޔަ ޢިލްމުވެރިންތަކެއް އިޖުމާޢުވެފައި ނެތްކަން އެގެން ޖެހޭނެއެވެ. ސަބަބަކީ ކުރިން ޢިލްމުވެރިން އިޖުމާޢުވެފައިވާނަމަ، އެމައްސަލައަކީ އިޖުތިހާދީ މައްސަލައެއްނޫނެވެ.
ބައެއްޢިލްމުވެރިންކުރައްވާފައިވާ ޝަރުޠުތައް:
ޢަބްދުﷲބިން މުބާރިކުގެ އަރިހުގައި އިޖުތިހާދުގެ ޝަރުޠުތައް:
ޢަލީބިން ޝަޤީޤު ވިދާޅުވިއެވެ. ޢަބުދުﷲ ބިން މުބާރިކަށް ދެންނެވުނެވެ. މީހަކު ފަތުވާދޭނީ ކޮން އިރަކުން ހެއްޔެވެ؟ ޢަބްދުﷲބިން މުބާރިކުވިދާޅުވިއެވެ. إذا كان عالما بالأثر بصيرا بالرأي މާނައީ: އެމީހަކަށް ޙަދީސްތަކާއި އަސަރުތައް އެގޭ، ބުއްދީގެ ދަލީލުތައް އެގޭ މީހަކަށްވުމުންނެވެ.[45]
އިމާމް ޝާފިޢީގެފާނުގެ ޝަރުޠުތައް:
އެއްވެސް މީހަކު އެމީހެއްގެ ކިބާގައި ފޮތުގެ ޢިލްމު ޖަމާވެއްޖައުމަށް ދާންދެން ފަތުވާދިނުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ. އެފޮތުގައިވާ ޚާއްޞަކަންކަމާއި މަންސޫޚާއި ޢާންމު ޙުކުމްތަކާއި އަދަބިއްޔާތު ދެނެގަތުން ހުއްޓެވެ. އަދި ރަސޫލާގެ ސުންނަތާއި އެކި ޒަމާނުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްފުޅުތައް އެގެންޖެހޭނެއެވެ.[46]
އިމާމް އަޙްމަދު ބިން ޙަންބަލުގެ ޝަރުޠުތައް:
އިމާމްއަޙްމަދުގެ އަރިހުން އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ރިވާކުރެއްވިއެވެ. މީހަކު އެމީހެއްގެ ނަފްސުގެ މައްޗަށް ފަތުވަދިނުން ލާޒިމުކޮށްފިނަމަ، ޤުރުއާނުގެ ޢިލްމުތައް ދަންނަ، ޞައްޙަ ސަނަދުތައް އެގޭ، ސުންނަތްތައް ދަންނަ މީހެއްކަމުގައިވުން ލާޒިމުވެގެންވެއެވެ. އަދިވެސް އިމާމް އަޙުމަދުގެ ކިބައިން ރިވާވެގެންވއެވެ. ސުންނަތާއި ޤުރުއާން ނުދަންނަ މީހަކަށް ފަތުވާ ދިނުން ހުއްދަވެގެންނުވެއެވެ.[47]
އިމާމުލް އާމަދިއްޔުގެ އަރިހުގައިވާ ޝަރުޠުތައް:
ﷲސުބުޙާނަހޫއަށް ވާޖިބުވެގެންވާ ޞިފަފުޅުތަކާއި އެކަލާނގެ ޒާތުފުޅަށް މުސްތަޙީލުވެގެންވާ ޞިފަފުޅުތައް އެގެންވާނެއެވެ. އަދި ރަސޫލާ ގެންނެވި އެންމެހާ ކަންކަމެއް އިޖުމާލީކޮށް އަދި ތަފްޞީލީކޮށް ޤަބޫލުކުރަން ޖެހޭނެއެވެ. ހަމައެފަދައިން ޝަރުޢީ ޙުކުމްތައް އެގެން ޖެހޭނެއެވެ. އެޙުކުމްތައް ޘާބިތުކުރާ ގޮތްތަކާއި، ޙުކުމް ނެރޭނެ ގޮތްތަކާއި އަދި އެޙުކުމްތަކުގެ މަރުތަބުތައް ތަފާތުވެފައިވުމާއި އެޙުކުމަތައް ބައިބައަށް ބެހިގެންދާ ގޮތްތައް ކޮންމެހެންވެސް އެގެން ޖެހޭނެއެވެ. [48]
ޔަޙުޔާބިން އަކުޘަމްގެ އަރިހުގައިވާ ޝަރުޠުތައް:
قيل ليحيى بن أكثم: متى يجب على الرجل أن يفتي قال: إذا كان بصيرا بالأثر و بصيرا بالرأي ޔަޙުޔާ ބިން އަކުޘަމަށް ބުނެވުނެވެ. މީހާގެ މައްޗަށް ފަތުވާދިނުން ވާޖިބުވާނީ ކޮންއިރަކުން ހެއްޔެވެ؟ އެހިނދު ޔަޙުޔާ ވިދާޅުވިއެވެ. ދަލީލުތައް ރަނގަޅަށް އެގި، ބުއްދިން ދަލީލުކުރަން ދަންނަނަމައެވެ.[49]
ޚުލާޞާ:
އިޖުތިހާދުކުރުމަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މައިގަނޑު މަޞްދަރުތަކުން ފަރުޢީ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން އިޖުތިހާދުކުރުން ހުއްދަވެގެންވާ މައްސަލައެއްގައި ޙުކުމެއް ނެރުމަށް، އެކަމަށް ކުފޫހަމަވެގެންވާ ޢިލްމުވެރިއަކު ކުރައްވާ މަސައްކަތެވެ. މިފަދަ ޢިލްމުވެރިޔަކު ކުފޫހަމަވެފައިވާ ޢިލްމުވެރިޔަކީ ދީނުގެ ތަފްޞީލީ ޙުކުމްތައް ދީނުގެ މައިދެމަޞްދަރުން ނެރުމަށް ބޭނުންވާ އަސާސީ ޢިލްމުތައް ލިބިފައިވާ މީހެއްކަމުގައި ވާނެޖެހޭނެއެވެ. އަދި މުޖުތަހިދު ފެންވަރުގެ ޢިލްމުވެރިން އެތަށް ބަޔަކަށް ބެހިގެންދެއެވެ. އެގޮތުން އަމިއްލަ އުޞޫލުތަކަށް ތަބާވެވަޑައިގެން އިޖުތިހާދުކުރައްވާ ބޭފުޅުންނަކީ މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިންގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައެވެ.
مراجع:
كتاب الأم ލިޔުއްވީ: އިމާމް މުޙައްމަދު އިދުރީސުއް ޝާފިޢީ ޗާޕްކުރީ:دار الوفاء ފުރަތަމަ ޗާޕު (2001)
أصول الفقه ލިޔުއްވީ:އިމާމު މުޙައްމަދު އަބޫޒަހުރާ ޗާޕުކުރީ:ދާރުލް ފިކުރުލް ޢަރަބީ ފުރަތަމަ ޗާޕް (1958)
الإحكام فى أصول الأحكام ލިޔުއްވީ: ސައިފުއްދީނުލް އާމިދިއްޔު ޗާޕުކުރީ:ދާރުލް ފިކުރު ފުރަތަމަ ޗާޕި (1997)
المستصفى ލިޔުއްވީ: އިމާމް ޣަޒާލ ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް އަރުޤަމް ފުރަތަމަ ޗާޕު (1997)
كتاب التلخيص ލިޔުއްވީ: އިމާމުލްޙަރަމައިނި ޖުވައިނީ ޗާޕުކުރީ: ދާރުއްނަޝްރިލް އިސްލާމީ ފުރަތަމަ ޗާޕް (1996)
ميزان الأصول فى نتائج العقول ލިޔުއްވީ: ޢަލާއުއްދީނުއް ސަމަރުޤަންދީ ޗާޕުކުރީ: އިޙުޔާއުއް ތުރާޘިލް އިސްލާމީ ފުރަތަމަ ޗާޕް (1984)
أصول الفقه الإسلامي ލިޔުއްވީ: މުޙައްމަދު ނަބީލް ސަޢުދުއް ޝާޛުލީ ޗާޕްކުރީ: ދާރުއްނަހްޟަތިލް ޢަރަބިއްޔާ ފުރަތަމަ ޗާޕް (2002)
أليات الإجتهاد ލިޔުއްވީ: ޑަކްޓަރ ޢަލީޖުމުޢާ ޗާޕްކުރީ: ދާރުއް ރިސާލާ ފުރަތަމަ ޗާޕް (2004)
أصول الفقه الإسلامي ލިޔުއްވީ: ޑަކްޓަރ ވަހުބަތުއް ޒުޙައިލީ ޗަޕްކުރީ:ދާރުލްފިކުރި 14ވަނަ ޗާޕު (2006)
الوجيز فى أصول الفقه ލިޔުއްވީ: ޑަކްޓަރ މުޞްތަފައް ޒުޙައިލީ ޗަޕްކުރީ: ދާރުލް ޚައިރު ދެވަނަ ޗާޕު (2006)
الأصول من علم الأصول ލިޔުއްވީ: محمد بن صالح بن محمد العثيمين (المتوفى : 1421هـ) ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް ޖައުޒީ ފުރަތަމަ ޗާޕް (1426ހ)
الموافقات ލިޔުއްވީ: އަބޫއިސްޙާޤުއް ޝާޠިބިއްޔު ޗާޕުކުރީ:ދާރުއިބުނު ޢައްފާން ފުރަތަމަ ޗާޕް (1997)
فواتح الرحموت فى شرح مسلم الثبوت ލިޔުއްވީ:މުޙުއްބުﷲ ބިން ޢަބްދުއްޝަކޫރު ޗާޕްކުރީ: ދާރުލް އަރުޤަމް ފުރަތަމަ ޗާޕު (1997)
[1] أصول الفقه الإسلامي لوهبة الزحيلى 2|326
[2] أصول الفقه للإمام أبو زهرة ص301
[3] ޤަޠުޢީ ޙުކުމަކީ އެފަދަ ޙުކުމަކާ މެދު ޝައްކު އުފެދުން ނެތް ޙުކުމްތަކެވެ. އެއީ ނަމާދާއި ރޯދައާއި ޙައްޖާއި ޒަކާތް ވާޖިބުވުން ފަދަ ކަންކަމެވެ. މިކަންކަމީ އިތުރަށް ހޯދަން ނުޖެހޭ މިންވަރަށް ޔަޤީންވެފައިވާ ޙުކުމްތަކެކެވެ.
[4] الإحكام فى أصول الأحكام للأمدي 3-4|309
[5] كتاب التلخيص لإمام الحرمين 3|331
[6] شرح مسلم الثبوت 598
[7] المستصفى 2|510
[8] أصول الفقه الإسلامي لوهبة الزحيلي|2|327
[9]الأصول من علم الأصول ص85
[10] أليات الإجتهاص 16
[11] އިޖުތިހާދު ބެހިގެންވާ ބައިތަކާ މެދު އެކި ބޭކަލުން ލިޔުއްވާފައިވަނީ އެކި ގޮތަށެވެ. އެހެންކަމުން އޭގެތެރއިން އަޅުގަނޑަށް އެންމެ މަޤުބޫލުގޮތްތައް ހިމެނީމެވެ.
[12] أصول الفقه الإسلامي للشاذلي ص606
[13] الوجيز فى أصول الفقه الإسلامي ص294
[14] أصول الفقه الإسلامي للشاذلي ص606
[15]أصول الفقه للإمام أبو زهرة ص
[16] أصول الفقه الإسلامي لوهبة الزحيلى 2|328
[17] الوجيز فى أصول الفقه الإسلامي ص277
[18] ميزان الأصول ص755
[19] رواه البخاري و المسلم و أبودود و ابن ماجه و الشافعي
[20] الوجيز فى أصول الفقه الإسلامى ص278
[21] الأم 7|273
[22] الإحكام فى أصول الأحكلم للأمدي 4|311
[23] المرجع السابق ص313
[24] التلخيص 3|405
[25] الوجيز فى أصول الفقه الإسلامى ص279
[26] الموافقات 4|105-106
[27] الإحكام فى أصول الأحكام للأمدي ص309
[28] މިނުކުތާއަކީ ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޚިލާފު ހުރި މައްސަލައެކެވެ. އެހެންކަމުން ޙަދީސްތަކުގެ ތެރެއިން ޞައްޙަ ޟަޢީފު އެގުމަކީ އެއްވެސް ގޮތަކަށް ކޮންމެ މުޖުތަހިދެއްގެ ކިބައިގައި ހުންނަންޖެހޭ ކަމެއްނޫނެވެ.
[29] الأصول من علم الأصول ص89
[30] الوجيز فى أصول الفقه الإسلامي ص287
[31] أصول الفقه لأبو زهرة ص302
[32] المستصفى 2|515
[33] الإحكام فى أصول الإحكام للأمدي 3-4 |310
[34] أصول الفقه الإسلامي لوهبة الزحيلى 2|336
[35] أصول الفقه لأبو زهرة ص303
[36] المستصفى 2|512
[37] أصول الفقه الإسلامي لوهبة الزحيلي 2|333
[38] المستصفى 2|513
[39] الإحكام فى أصول الأحكام 2|310
[40] أصول الفقه الإسلامي 2|334
[41] أليات الإجتهاد ص25
[42] އުޞޫލުލް ފިޤުހުގައި އިޖުމާޢަކީ އެއްޒަމާނެއްގައި، އެޒަމާނުގެ މުޖުތަހިދު ޢިލްމުވެރިން، ފިޤުހީ މައްސަލައެއްގައި ވަކިގޮތަކަށް އެންމެ ބޭކަލުން އެއްބަސްވެވަޑައިގަތުމެވެ. އެހެންކަމުން ޞަޙާބީންގެ މެދުގައި ވެވިފައިވާ އިޖުމާޢަކީ އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ފުރަތަމަ އިޖުމާޢެވެ. އަދި އިޖުމާޢުގެ ސަބަބުން އެމައްސަލައިގެ ޙުކުމް ޤަޠުޢީ ޙުކުމަކަށްވެއެވެ.
[43] الوجيز فى أصول الفقه ص291
[44] أصول الفقه الإسلامى 2|335
[45] أليات الإجتهاد ص 17
[46] الأم 7|274 (إبطال الإستحسان)
[47] أليات الإجتهاد ص19
[48] الإحكام فى أصول الأحكام للأمدي 4|142
[49] أليات الإجتهاد ص19
